Tháng cuối cùng của năm 1950, những ngày tháng ở đồn biên phòng Lạng Sơn càng ngày càng khó khăn.
Liên trưởng Triệu Đại Dũng là người Bình Lạc, tỉnh Quế, vốn là tiểu đội trưởng của Quân số 7, khi rút lui về phía nam thì được giữ lại để canh gác biên giới.
Đồn của anh nằm ở sườn núi, nhà gỗ, mái tôn, trong phòng đốt một chậu than nhưng đến nửa đêm vẫn thấy lạnh thấu xương.
Kể từ khi cấp trên ban hành mệnh lệnh tử hình, toàn tuyến biên giới bị phong tỏa hoàn toàn. Các đội tuần tra tăng từ hai chuyến mỗi ngày lên bốn chuyến, hàng rào thép gai được làm cao hơn, khu vực bãi mìn mở rộng ra bên ngoài năm mươi mét.
Cố vấn Ưng Tương nói đây gọi là thiết lập biên giới có thể kiểm soát. Triệu Đại Dũng không hiểu những thuật ngữ này, anh chỉ biết một điều.
Bây giờ muốn đi từ phía bắc sang đây rất khó, nhưng người ta vẫn không ngừng đổ về hướng này.
Ban đầu chỉ là lác đác vài người, từng nhóm ba năm người. Phần lớn là nông dân bình thường ở vùng biên giới, dắt theo gia đình, mang theo bọc hành lý, nói rằng cuộc sống ở quê nhà không dễ sống, nghe nói Nam Hoa ở đây chia ruộng chia đất nên muốn tới kiếm sống.
Theo chính sách, những người này phải được kiểm tra thân phận, nếu không có vấn đề gì sẽ được đưa đến điểm an trí ở hậu phương, ruộng đất nào ra ruộng đất nấy, việc làm nào ra việc làm nấy.
Nhưng nửa tháng gần đây, những người đến đã khác trước.
Chiều hôm nay, Triệu Đại Dũng đang dẫn người tuần tra gần cột mốc số 3 thì bộ đàm vang lên: "Liên trưởng, trạm gác số 4 đã bắt được một nhóm người, hơn hai mươi người, ngài đến xem thử đi."
Khi Triệu Đại Dũng đến nơi, nhóm người đó đang ngồi xổm trên bãi đất trống bên ngoài trạm gác, bị bốn người lính canh chừng.
Nam nữ già trẻ có đủ, khoảng hơn hai mươi nhân khẩu, y phục tuy không đến mức rách rưới nhưng mặt đầy sương gió, giày đầy bùn đất.
Có mấy người phụ nữ đang lau nước mắt, trẻ con vì lạnh mà run lẩy bẩy.
Tiểu đội trưởng trực ban bước tới báo cáo: "Đã kiểm tra rồi, đều là người từ Lệ Phố sang. Người dẫn đầu mang họ Hoàng."
Triệu Đại Dũng nhíu mày, giữa mùa đông giá rét thế này, sao lại dắt díu cả gia đình đến đây?
Anh bước tới, ngồi xổm xuống trước mặt người lão giả dẫn đầu. Lão giả khoảng sáu mươi tuổi, mặc áo bông màu xanh đen, tuy đã bẩn nhưng nhìn chất liệu thì biết là loại vải tốt.
Nếp nhăn trên mặt ông rất sâu, ánh mắt cứ né tránh liên tục.
"Tên gì? Người ở đâu?" Triệu Đại Dũng hỏi.
Giọng ông lão khàn khàn: "Hoàng Đức Quý. Người Hoàng Gia Thôn, Lệ Phố."
"Làm nghề gì?"
Hoàng Đức Quý mím môi run rẩy, không trả lời.
Một người đàn ông chừng hơn ba mươi tuổi ở bên cạnh tiếp lời: "Trưởng quan, chúng tôi là nông dân, muốn qua đây kiếm bát cơm ăn."
Triệu Đại Dũng liếc nhìn hắn: "Nông dân? Đưa tay ra tôi xem nào."
Người đàn ông chìa tay ra. Lòng bàn tay có vết chai nhưng không quá dày, ngón tay thon dài, kẽ móng tay sạch sẽ, không giống người quanh năm làm ruộng.
Triệu Đại Dũng đứng dậy, nói với tiểu đội trưởng: "Lục soát hành lý của bọn họ."
Mấy người lính bước lên, mở những bọc hành lý và rương hòm mà đám người kia mang theo ra.
Vừa mở ra, không gian trước trạm gác bỗng trở nên yên lặng.
Trang sức vàng bạc, đồ ngọc, đồng đại, lại còn có cả từng bó giấy. Triệu Đại Dũng cầm lên xem thử, hóa ra là văn khế đất. Đất ruộng nước Hoàng Gia Thôn một trăm năm mươi mẫu, đất cạn ba mươi mẫu, rừng núi tám trăm mẫu...
Từng tờ từng tờ được viết rất rõ ràng, có đóng ấn đỏ của chính quyền cũ.
Triệu Đại Dũng tung văn khế ra: "Nông dân ư? Hoàng Đức Quý, ruộng đất nhà ông đủ cho cả một thôn làm rồi đấy."
Sắc mặt Hoàng Đức Quý tái mét, bụp một tiếng quỳ sụp xuống: "Trưởng quan tha mạng! Chúng tôi thật sự đã đường cùng mới phải qua đây!"
Thấy ông ta quỳ xuống, những người đàn ông phụ nữ đằng sau đều quỳ rạp cả xuống, khóc thành một mảnh.
Triệu Đại Dũng bảo họ đứng lên, đưa vào trong đồn gác để hỏi chuyện.
Chậu than đang cháy nên ấm hơn một chút, lúc này Hoàng Đức Quý mới ngắt quãng kể lại sự tình.
Nhà họ Hoàng là đại phú hộ ở Lệ Phố, từ thời triều Thanh đã làm địa chủ, truyền đến đời Hoàng Đức Quý này thì có ruộng, có núi, có cả cửa hàng.
Năm ngoái khi Quế quân rút về phía nam, Trương Văn Đông lúc bấy giờ vẫn còn ở trong cảnh giới đã phái người đến Lệ Phố, khuyên các hương thân phú hộ cùng đi, nói rằng nếu ở lại sợ rằng sản nghiệp ruộng đất không giữ được.
Hoàng Đức Quý xoa xoa hai tay: "Lúc đó tôi nghĩ đấy, ruộng đất là sản nghiệp tổ tiên để lại, sao có thể nói vứt là vứt được chứ? Hơn nữa, triều đại thay đổi bao nhiêu lần rồi, có lần nào mà không phải đổi một kẻ thu tô cơ chứ? Nhà họ Hoàng chúng tôi thủ pháp nộp thuế, cày ruộng nộp tô, thiên kinh địa nghĩa. Ý tốt của Trương trưởng quan tôi xin nhận, nhưng quê hương khó bỏ mà..."
Thế là ông ta ở lại.
Mấy tháng đầu quả thật không có chuyện gì xảy ra, cán bộ mới đến cực kỳ khách sáo, chỉ nói "cải cách ruộng đất là chuyện lớn, phải làm từ từ".
Hoàng Đức Quý còn cảm thấy mình đã đặt cược đúng.
Nhưng đến mùa thu, mọi thứ đã thay đổi. Trong thôn mở hội nghị, nói rằng ruộng đất phải phân phối lại, tính theo đầu người.
Nhà họ Hoàng có hơn hai mươi nhân khẩu, lượng ruộng đất nhiều như trước theo thuật toán mới chỉ được giữ lại mười lăm mẫu, phần còn lại phải chia cho tá điền và bần nông.
Hoàng Đức Quý nôn nóng, tìm đến cán bộ để lý luận. Cán bộ liền đem văn bản chính sách ra, từng điều từng điều đọc cho ông ta nghe.
Ông ta nói đất này là sản nghiệp tổ tiên, cán bộ bảo bây giờ không có tư sản, tất cả đều là của nhà nước.
Ông ta nói mình mua bán hợp pháp, cán bộ bảo luật xã hội cũ không còn tính nữa.
Cãi nhau mấy lần nhưng không có kết quả. Điều khiến ông ta sợ hãi hơn là trong thôn bắt đầu phân thành phần.
Nhà họ Hoàng bị quy thành địa chủ, con trai đang học ở huyện thành liền bị gọi về thôn tham gia lớp học tập, thực tế là đi theo sửa chữa mương nước, ngày nào cũng khiêng đất.
Con gái vốn đã đính ước, đối phương vừa nghe thấy thành phần gia đình như thế liền trực tiếp hủy hôn.
Giọng Hoàng Đức Quý hơi run rẩy: "Chuyện này vẫn chưa hết, tháng trước, thôn còn san bằng mộ của cha tôi, nói là chiếm đất quá nhiều, phải đổi thành ruộng rau.
Cha tôi qua đời vào năm Dân Quốc thứ hai mươi hai, ngôi mộ xây hơi lớn một chút, nhưng đó là vị thầy phong thủy xem đất cho đấy chứ..."
Ông ta không nói tiếp được nữa, nước mắt giàn giụa.
Một người phụ nữ trung niên bên cạnh, chính là con dâu ông ta tiếp lời: "Trưởng quan, chúng tôi thực sự hết cách rồi. Thành phần đã định, con cái đi học cũng không cho đi, bảo là tiểu tử địa chủ phải đi cải tạo lao động.
Chồng tôi ngày nào cũng bị bắt đi làm đường, trở về người đầy thương tích. Cứ ở lại tiếp nữa, tính mạng cũng không còn."
Triệu Đại Dũng lặng lẽ lắng nghe.
Anh xuất thân từ bần nông, hồi nhỏ từng làm thuê cho địa chủ, nếm trải không ít khổ cực.
Đáng lẽ anh phải hận những lão gia địa chủ này, thế nhưng nhìn một nhà già trẻ trước mắt, người thì run vì lạnh, kẻ thì sợ hãi vô cùng, anh lại thấy họ thật đáng thương.
Anh chỉ tay vào số đồ đạc đã thu giữ: "Mang theo nhiều vàng bạc châu báu thế này trên đường không bị cướp sao?"
Con trai của Hoàng Đức Quý lên tiếng: "Đi đường núi nửa tháng, ban ngày trốn, ban đêm đi, gặp phải mấy tốp thổ phỉ, cướp đi một nửa rồi. Số còn lại này... là toàn bộ gia sản của chúng tôi rồi."
Triệu Đại Dũng bước ra ngoài nhà, châm một điếu thuốc.
Cố vấn Ưng Tương Kiệt Khắc đi tới, anh ta thường trú ở Lạng Sơn, chịu trách nhiệm hướng dẫn công tác phòng thủ.
"Triệu, những người này xử lý thế nào đây?" Kiệt Khắc dùng tiếng Trung ngọng nghịu hỏi.
"Theo điều lệ, làm rõ thân phận, ai không có vấn đề thì đưa đến điểm an trí."
Kiệt Khắc nhìn vào trong nhà: "Họ là đại địa chủ. Chiếu theo lý thuyết của bọn họ thì chính là kẻ bóc lột. Thật đáng thương, chỉ có thể đến đây mới có thể sống nổi."
Triệu Đại Dũng nhả một ngụm khói: "Đại úy, pháp luật của Nam Hoa viết rất rõ ràng: Bất kể trước đây là địa chủ hay bần nông, chỉ cần tuân kỷ thủ pháp thì chính là công dân.
Đến rồi thì chia đất, làm việc, ăn cơm. Còn chuyện bóc lột hay không, đó là chuyện của phía bắc, chúng ta không quản nổi."
Kiệt Khắc mỉm cười: "Rất thực tế."
Giải quyết xong thủ tục thì trời cũng sắp tối.
Triệu Đại Dũng bảo tổ nấu ăn làm cơm nóng cho hơn hai mươi nhân khẩu này, rau xanh hầm thịt hộp, cơm gạo trắng ăn no nê.
Đám người đó ăn uống ngấu nghiến, bọn trẻ con thậm chí còn liếm sạch cả đáy bát.
Sau bữa ăn, Hoàng Đức Quý tìm gặp Triệu Đại Dũng, cẩn thận hỏi: "Trưởng quan, chúng tôi đến điểm an trí rồi thì thực sự có thể được chia đất chứ?"
"Được. Một người năm mẫu, ba năm đầu tiền tô hai phần. Nhưng nói trước cho rõ, đất là của nhà nước, các ông chỉ có quyền sử dụng, không được mua bán. Làm tốt thì ba năm sau có thể gia hạn thuê tiếp."
Hoàng Đức Quý liên tục gật đầu: "Đủ rồi đủ rồi, có đất để cày là được. Thế còn số vàng bạc chúng tôi mang theo thì sao?"
Triệu Đại Dũng nhìn ông ta: "Đương nhiên phải nộp vào quốc khố. Bù lại Hoàng Đức Quý các ông có thể được chia nhiều ruộng hơn để bồi thường. Cứ suy nghĩ kỹ đi, nghĩ thông suốt rồi hãy qua đó."
Hoàng Đức Quý suy nghĩ một lát, cười khổ nói: "Trưởng quan, tôi còn sự lựa chọn nào nữa chứ? Phía bắc thì đất đai cũng mất, tiền bạc cũng bị thu hồi. Ở bên này dẫu sao cũng cho một con đường sống."
Đang nói chuyện, bên ngoài trạm gác lại có người tới. Lần này là một gia đình bốn người, hai vợ chồng dắt theo hai đứa nhỏ.
Người đàn ông mặc bộ Trung Sơn trang, đeo kính, nhìn là biết người có học thức.
Hỏi ra mới biết, hóa ra là giáo viên trung học ở bên đối diện, mang họ Chu.
Thầy Chu tháo kính ra lau, bắt đầu khóc lóc kể lể: "Tôi cũng thật ngu ngốc, lúc đầu Trương trưởng quan phái người đến trường học, nói rằng Nam Hoa thiếu giáo viên, đãi ngộ ưu việt, lại còn phân nhà.
Tôi nghĩ bụng mình là người dạy học, đến đâu mà chẳng là dạy chứ? Hơn nữa Quế Lâm là quê nhà, không nỡ rời đi."
Ông ta ở lại tiếp tục dạy học. Ban đầu mọi chuyện vẫn ổn, chính quyền mới coi trọng giáo dục, trường học vẫn lên lớp bình thường.
Nhưng dần dần, giáo trình thay đổi, phải dạy tư tưởng mới, chính sách mới.
Chuyện này cũng không có gì, dạy học trồng người mà.
Nhưng đến tháng mười, trường học bắt đầu chỉnh đốn tư tưởng, tất cả giáo viên đều phải khai báo bối cảnh gia đình, quan hệ xã hội.
Thầy Chu có gia đình khá giả, cha từng làm buôn bán nhỏ, có mấy gian cửa hàng.
Khai báo ra một cái liền hỏng bét.
Thành phần bị quy là tiểu tư sản, tư cách giảng dạy bị xem xét, không cho lên lớp nữa, bị điều sang khoa hậu cần để khiêng sách vở.
"Khiêng sách tôi cũng chấp nhận, thế nhưng bọn họ lại bắt tôi tố cáo đồng nghiệp, bảo rằng ai từng nói lời phản động, ai cất giấu sách vở không chịu giao nộp.
Tôi không chịu, liền thành phần tử cứng đầu. Lương bị đình chỉ, nhà ở bị thu hồi, con cái ở trường bị bạn học mắng là tiểu cẩu tử tư sản."
Vợ ông ta ở bên cạnh khóc nức nở: "Trưởng quan, chúng tôi thực sự không sống nổi nữa rồi. Con cái ngày nào về nhà cũng khóc, nói bạn học không chơi cùng, thầy cô cũng không quan tâm. Cứ ở lại nữa, cuộc đời của đứa nhỏ sẽ bị hủy hoại mất."
Triệu Đại Dũng ghi chép thông tin cho bọn họ, sắp xếp chỗ ăn ở. Trước khi rời đi, thầy Chu đột nhiên hỏi: "Trưởng quan, bên phía Nam Hoa còn thiếu giáo viên không?"
Thầy giáo thích nhất là loại người này, Triệu Đại Dũng vui vẻ nói: "Thiếu chứ, thiếu cực kỳ. Trường tiểu học mới thành lập, một huyện thiếu mấy chục giáo viên.
Anh có tri thức, qua đây kiểm tra đạt yêu cầu là có thể nhận việc ngay. Lương không thấp đâu, khởi điểm từ tám mươi đồng Nam Hoa tệ một tháng."
Đôi mắt thầy Chu đỏ hoe, liên tục cúi đầu hành lễ: "Cảm ơn, cảm ơn ngài!"
Đêm đã khuya, Triệu Đại Dũng ngồi trong phòng trực của trạm gác để viết nhật ký.
Hôm nay đã tiếp nhận ba mươi bảy người đồng hương, trong đó có hai gia đình địa chủ, một gia đình tri thức, số còn lại là nông dân bình thường.
Anh nhớ lại khi rút lui về phía nam năm ngoái, Trương Văn Đông đã khổ tâm khuyên can những người đó rời đi, nói rằng "thời cục thay đổi rồi, ở lại sẽ chịu thiệt thòi".
Nhiều người không nghe, cảm thấy Trương Văn Đông đang nói chuyện giật gân.
Còn bây giờ thì sao? Dắt díu cả gia đình, vượt đèo vượt núi, chạy sang đây để tìm một con đường sống.
Đại úy Kiệt Khắc bước vào, đưa cho anh một cốc cà phê nóng: "Triệu, tôi phát hiện ra một hiện tượng rất thú vị. Bên kia đang tiêu diệt giai cấp, còn các anh thì đang tiếp nhận giai cấp."
Triệu Đại Dũng nhấp một ngụm cà phê, vị đắng ngắt, đến tận bây giờ anh vẫn chưa uống quen thứ này.
"Đại úy, tổng thống của chúng tôi từng nói một câu: Người thống trị chính là bản thân giai cấp.
Địa chủ hay tri thức gì đi nữa, đến đây mà có thể cày ruộng, có thể dạy học, thì chính là người có ích. Còn chuyện trước đây họ làm nghề gì..." anh lắc đầu, "không quan trọng."
Ngoài cửa sổ, gió lạnh gào thét.
Trong đồn gác, những người mới tới chen chúc ngủ trên sạp lớn, tiếng ngáy vang lên hồi hộp.
Triệu Đại Dũng tiếp tục viết nhật ký.
Ngày mai những người này sẽ được đưa xuống điểm an trí ở hạ lưu, người chia đất được chia đất, người sắp xếp công việc được sắp xếp công việc.
Còn trên tuyến biên giới phía bắc, rốt cuộc có bao nhiêu người đang chạy về phía này, anh không biết.
Anh chỉ biết rằng, ở hai bên đường biên giới này đang nảy nở ra hai loại cuộc sống hoàn toàn khác biệt.
Mà anh canh gác ở đây, chính là muốn để những ai muốn qua đây có được một con đường sống để đi.
Nhiệm vụ của anh chính là như thế.
Đơn giản, mà cũng phức tạp.