Sách Hành Tam Quốc

Chương 140: Học đường Mộc

Thời Trung Quốc cổ đại luôn bị gán mác trọng nông ức thương, nhưng thực tế thương nghiệp chưa bao giờ bị kìm hãm. Thái Sử Công từng nói, muốn làm giàu, nông không bằng công, công không bằng thương. Chỉ cần xã hội ổn định, bất kể triều đình có đàn áp thương nghiệp đến đâu, thương nghiệp vẫn sẽ phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, dựa trên tư tưởng trọng nông ức mạt của Nho giáo, thương thuế chưa bao giờ được tính vào nguồn thu nhập tài chính bình thường để quản lý chung.

Sự phát triển của thương nghiệp không thể chuyển hóa thành thu nhập tài chính của triều đình, mà lại trở thành cơ sở cho cuộc sống xa hoa, lãng phí của thương nhân. Quan lại có thể lợi dụng quyền lực để chia nhau lợi ích, thương nhân thông qua cấu kết với quan lại để độc chiếm thị trường, kiếm lời béo bở, trong khi triều đình không thu được lợi gì, dân thường cũng chẳng được hưởng chút lợi ích nào. Khi triều đình muốn thu lợi từ đó, thay vì thiết lập hệ thống thu thuế, họ lại tiến hành độc quyền kinh doanh thông qua hình thức chuyên bán, điển hình nhất là muối và sắt. Chế độ chuyên bán muối là hình thức khoa trương nhất, kéo dài đến tận thế kỷ 21. Trên thực tế, các mặt hàng được chuyên bán trong lịch sử không chỉ có muối và sắt, mà bất kỳ mặt hàng nào có nhu cầu lớn, dân chúng không thể thiếu hoặc thiếu hụt ngay lập tức, như rượu, trà, đều đã từng là đối tượng chuyên bán.

Nhiều người thường bàn luận tại sao Trung Quốc không sản sinh ra chủ nghĩa tư bản, cũng có người cho rằng nếu không có ngoại xâm, triều Tống hoặc Minh triều có thể đã đi theo chủ nghĩa tư bản. Trên thực tế, điều này là không thể. Tư tưởng Nho giáo đã khống chế Trung Quốc, hoàn toàn không nhìn nhận thương nghiệp. Sự phát triển của thương nghiệp không thể trở thành nguồn tăng thêm tài chính, ngược lại, nó có thể trở thành lỗ đen cho sự cấu kết giữa quan lại và thương nhân.