Thấy ông nội không muốn nói, cậu cũng không hỏi thêm nữa. Nhưng trong lòng lại càng thêm nghi hoặc, chuyện này chắc chắn có uẩn khúc!
Năm xưa khi lên núi xuống nông thôn, chú ba, cô và cả cha cậu đều về nông thôn, trong nhà chỉ giữ lại chú út. Sau khi thanh niên trí thức hồi thành, tại sao riêng chỉ có cha cậu ở lại mà không về?
Phải biết rằng hộ khẩu nông nghiệp và hộ khẩu phi nông nghiệp khác nhau một trời một vực, chỉ riêng chuyện lương thực thôi đã đủ thấy! Người thành phố có hộ khẩu phi nông nghiệp thì có sổ cung ứng lương thực bìa nhựa màu đỏ, tục gọi là "sổ lương" hoặc "thẻ đỏ". Một nam giới trưởng thành, nếu là nhân viên đơn vị sự nghiệp thì mỗi người được cấp 32 cân lương thực một tháng; nếu là công nhân xí nghiệp, nhà máy hầm mỏ thì mỗi tháng được 38 cân lương thực. Tuy phần lớn trong đó là lương thực thô, nhưng chí ít vẫn đủ đắp đổi qua ngày.
Còn nông dân thì sao?
Vì chính sách thu mua và phân phối lương thực thống nhất, lương thực nông dân trồng ra không được tự ý bán, chẳng có đường lựa chọn. Nộp lương thực công xong, số lương thực dư lại ăn được nửa năm đã là may. Trong nhà hết lương thì phải ra đầu bờ cuối ruộng nhặt khoai lang thối, lá cải trắng mang về nấu chung với củ cải trắng để ăn. Khoai lang ăn vào đã xót ruột thì chớ, ăn một cân có khi đi ngoài ra tới ba cân! Đói đến mức hết cách thì đem cám nghiền mịn bằng cối đá, nặn thành bánh hấp để ăn, ăn đến cuối cùng không đi ngoài được phải dùng tay mà móc...
Năm 1977 sau khi khôi phục kỳ thi đại học, sang năm thứ hai là đã có thanh niên trí thức lục tục hồi thành rồi, tại sao cha cậu lại không đưa cả nhà quay về? Bao nhiêu năm nay, sao ông cũng chẳng hề qua lại với hai người chú và cô?
Hơn nữa tính tình của cha cậu cũng thay đổi rất lớn. Nghĩ kỹ lại thì hình như từ hồi cậu học lớp ba, lớp bốn tiểu học trở đi, cha cậu đã thay đổi tâm tính, không còn đoái hoài gì tới cái nhà này nữa. Bảo là ông với mẹ tình cảm bất hòa, nhưng ông lại chưa bao giờ động tay động chân với mẹ, càng chẳng bao giờ nghe thấy hai người cãi vã ầm ĩ...
Rốt cuộc là nguyên nhân gì lại có thể khiến một người đàn ông tốt biết lo cho gia đình bỗng chốc biến thành một kẻ lêu lổng phá gia chi tử?
"Nghĩ gì thế hả?" Chu Quốc Trụ quát lên, "Thêm củi đi!"
"Vâng!"
——
Chu Đông Bắc húp liền ba bát to canh bánh bột, bụng căng tròn cả lên.
Chu Quốc Trụ ngồi trên mép giường đất, bập bập tẩu thuốc từng hơi một, nhìn kỹ thì khóe mắt còn thoáng nét cười.
Chu Đông Bắc đặt đũa xuống, liếc nhìn đôi bàn tay thô ráp to lớn của ông nội, trong lòng hơi run, nhưng cậu vẫn cắn răng quyết định nói thật.
"Ông ơi!"
"Hử?"
"Cháu muốn xin nghỉ không lương để đi làm ăn kinh doanh!"
Căn phòng bỗng im phăng phắc, tiếng "bập bập" hút thuốc của Chu Quốc Trụ cũng ngừng bặt.
"Ông à, cải cách mở cửa đã bảy năm rồi, ngày càng có nhiều người bắt đầu ra làm ăn buôn bán. Cháu thấy đây là một cơ hội, cháu không muốn cứ bám lấy công việc này mãi nữa..."
"Cạch, cạch, cạch!"
Chu Quốc Trụ gõ mạnh nõ điếu lên thành giường đất, tàn thuốc vãi đầy xuống nền gạch.
Chu Đông Bắc ngậm miệng lại.
"Đừng có nghĩ mấy chuyện vớ vẩn, mới được tăng lương xong, 62 đồng 7 hào, đâu có ít!"
"Ngài thị trưởng của chúng ta, lương cơ bản bậc một có 40 đồng, lương chức vụ 130 đồng, cộng lại cả tháng cũng chỉ có 170 đồng!"
"Còn giám đốc xưởng họ Phùng của chúng ta, cấp bậc gì? Cấp cục đấy, một tháng cũng chỉ 122 đồng!"
"Cháu là công nhân, đi đâu lưng cũng thẳng, tìm vợ cũng dễ hơn, ai mà chẳng nể trọng một phần?!"
"Đừng có đi so bì với đám hộ kinh doanh cá thể kia. Bát cơm của chúng ta tuy không đựng nhiều bằng họ, nhưng nó mang họ Sắt!"
Nói xong, Chu Quốc Trụ kéo cái giỏ đựng thuốc lào lại, nhồi thêm thuốc vào nõ điếu.
"Ông ơi, cháu biết ông coi thường hộ kinh doanh cá thể, thấy làm nghề đó toàn là đám dân lưu động không nghề ngỗng, nhưng ông có biết không? Sau này chính những người đó sẽ giàu lên trước tiên đấy..."
Chu Quốc Trụ ngẩng đầu liếc nhìn một cái, cảm thấy hơi quái lạ. Thằng cháu đích tôn bình thường thật thà chất phác, đá ba cái cũng chẳng rặn ra nổi một câu, hôm nay làm sao thế này?
Chu Đông Bắc nhìn ra vẻ nghi hoặc của ông nội, nhưng cung đã giương thì không thể quay đầu, những lời này hôm nay nhất định phải nói ra! Tuy cậu có thể mặc kệ tất cả, nhưng công việc này dù sao cũng từng là của ông nội, không thể để ông lão lạnh lòng.
"Cháu cũng có thể bám trụ trong xưởng thêm vài năm nữa, nhưng ông đã nghĩ tới chưa, nếu đến lúc đó xưởng phá sản, tất cả chúng ta đều mất việc thì phải làm sao?"
"Phá sản?" Đôi lông mày rậm của Chu Quốc Trụ dựng đứng lên, "Nói nhăng nói cuội, xưởng là của nhà nước, làm sao mà phá sản được?"
"Ông ơi, hồi trẻ ông từng làm công nhân đốn gỗ hơn chục năm, ông hiểu rõ núi non sông nước quê mình nhất! Ông nói xem, cứ chặt phá mãi thế này thì còn bao nhiêu cây để chặt? Còn chặt được bao nhiêu năm nữa?"
Chu Quốc Trụ sững người, ngậm tẩu thuốc không lên tiếng nữa.
Chu Đông Bắc nói tiếp: "Một cái cây lớn từ lúc còn là cây non cho đến khi thành gỗ dùng được, ít thì vài chục năm, nhiều thì cả trăm năm! Người ta vẫn nói dựa vào núi ăn núi, nhưng nếu một ngày nào đó cây đủ tuổi khai thác đều hết sạch, nhà nước còn cho phép chặt nữa không? Đến lúc đó, xưởng chế biến gỗ của chúng ta sẽ ra sao? Ông ơi, ông hiểu rất rõ cháu không hề nói quá lên để dọa người, vì khả năng này quá lớn! Có lẽ ba năm năm, có lẽ tám năm mười năm, đến lúc đó thật sự mất việc rồi mới tính chuyện tự ra làm ăn thì còn khó hơn nhiều!"
"..."
Chu Đông Bắc nói một tràng dài, cũng thấy mệt. Căn phòng yên ắng trở lại, tiếng bập tẩu thuốc của Chu Quốc Trụ lại vang lên.
Ngoài dự đoán, ông lão không hề phản bác cậu nữa, càng không mắng chửi, điều này ngược lại càng khiến cậu thấp thỏm không yên.
Mặt trời lặn về tây, mùa đông ở Đông Bắc trời tối rất sớm, chưa tới bốn giờ chiều mà trong nhà đã tối sầm lại.
Chu Quốc Trụ gõ nhẹ nõ điếu vào mép giường đất, không nói lời nào, đứng dậy đi tới dãy tủ gỗ ở phía bắc.
Ông nhấc nắp một chiếc tủ lên, dùng đầu đội lấy nắp tủ, thò nửa người vào bên trong. Một lát sau, ông kẹp một chiếc quần len đi trở lại. Chiếc quần được đan chắp vá từ đủ loại sợi len nhiều màu sắc, trông cứ như cờ vạn quốc.
Ngồi xuống giường đất, giở chiếc quần len ra, Chu Quốc Trụ lấy từ bên trong ra một xấp tiền dày cộp, có tờ 10 đồng, cũng có tờ 5 đồng, 2 đồng và 1 đồng.
"Ông!?" Chu Đông Bắc không hiểu ý ông là gì.
Chu Quốc Trụ nhìn xấp tiền, khẽ nói: "Ông biết, nhất định là cha cháu lại gây họa rồi, nếu không cháu chẳng vội vàng kiếm tiền như thế!"
Chu Đông Bắc im lặng không nói.
"Ông tích cóp bấy lâu nay, tổng cộng cũng chỉ được 523 đồng. Vốn định để dành sau này cho cháu cưới vợ, cho dù nhà mình không mua nổi tivi, thì chí ít đồng hồ đeo tay, xe đạp với máy khâu cũng phải sắm cho đủ!"
Sống mũi Chu Đông Bắc cay xè từng đợt, cậu cúi gằm đầu xuống.
"Ông mới 61 tuổi, vẫn chưa tính là già! Xã hội đang thay đổi, ông nhìn thấy rõ mồn một! Những điều cháu nói, quá nửa là ông nghe không hiểu lắm, nhưng ông phải thừa nhận là có lý! Ông tiếc công việc này, càng không muốn để cháu đi làm cái thứ hộ kinh doanh cá thể kia, nhưng tục ngữ nói rất hay, cùng tắc biến! Muốn thay đổi cuộc sống thì không thể cứ chết dí một chỗ mà chịu đựng! Năm xưa, một mình tiền lương của ông nuôi sống được cả đại gia đình, từ cụ nội cụ bà, đến bà nội, cha cháu, hai người chú, rồi cả cô út của cháu... Bây giờ thì không được nữa rồi, huống hồ cháu lại vớ phải một ông bố như thế..."
Ông không nói tiếp nữa, im lặng suốt mười mấy giây.
"Cháu còn trẻ, có kiến thức, có chí xông pha, ông không cản cháu!" Nói rồi, ông thở dài một tiếng, "Cháu có biết điều ông nội hối hận nhất là gì không?"
Chu Đông Bắc ngẩng đầu lên, vội vàng quệt ngang nước mắt.
"Điều ông hối hận nhất chính là không cho cháu đi học đại học! Nhìn đám sinh viên đại học mới được phân về xưởng mình xem, toàn là cục vàng cục bạc cả đấy! Kiến thức quyết định tầm nhìn, ông nội cháu là một lão thô kệch, tầm nhìn hạn hẹp, vậy mà lại sống chết bắt cháu vào xưởng nối nghiệp! Suốt thời gian qua, cứ mỗi lần nghĩ tới chuyện này là ông lại trằn trọc không ngủ được. Nói thật lòng, ông hối hận rồi! Xã hội đang đổi thay, một học sinh cấp ba ngày nào cũng ở trong phân xưởng kéo gỗ, ấm ức lắm! Ông không muốn hối hận thêm nữa, cho nên cháu cứ đi đi, muốn làm gì thì làm. Tiền này cầm lấy, không nhiều đâu, là chút tấm lòng của ông!"
"Ông ơi——" Cổ họng Chu Đông Bắc nghẹn ứ lại, chẳng thể thốt nên lời.
"Đông Bắc à, ông chẳng có chữ nghĩa gì, chỉ có ba chữ tặng cháu, cháu phải khắc cốt ghi tâm cả đời!"
Chu Đông Bắc nghẹn ngào: "Ông cứ nói đi ạ!"
"Đi đường ngay!"
"Vâng," cậu gật đầu lia lịa, "cháu nhớ rồi ạ!"