Hà Nội, tòa nhà xây bằng đá của Ngân hàng Đông Phương Pháp Quốc ngày trước đã được thay biển hiệu. Nền trắng chữ đen, sáu chữ đại tự chân phương: “Nam Hoa Quốc Gia Ngân Hàng”. Phía dưới còn có một dòng chữ nhỏ: “Tín dụng quốc gia, vàng làm gốc”.
Trước ngày khai trương một ngày, Lý Hựu Lâm dẫn theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Trần Tế Xuyên, tự mình tới kho vàng để xem xét dự trữ. Kho vàng ngầm là do người Pháp xây dựng vào năm đó, kết cấu bê tông cốt thép, cửa sắt dày đến mức có thể chống được pháo.
Bên trong lúc này xếp gọn gàng từng thỏi vàng, mỗi thỏi mười hai phẩy năm kilogram, dưới ánh đèn tỏa ra thứ ánh sáng nặng trịch.
“Hai mươi tấn, một nghìn sáu trăm thỏi.” Trần Tế Xuyên cầm sổ sách nói.
Nam Hoa có tổng cộng hơn ba mươi tấn vàng, ngay từ khi lập nước đã tính toán lấy ra hai mươi tấn làm quỹ phát hành tiền giấy.
“Chỉ có vàng thôi vẫn chưa đủ, còn phải bảo đảm giá lương thực ổn định.” Lý Hựu Lâm nói.
Trần Tế Xuyên khép sổ sách lại: “Lúa vụ chiêm thu được một triệu hai trăm nghìn tấn thuế nông nghiệp, đều đang được lưu trữ trong các kho quan lương ở khắp nơi. Tính theo dân số hiện tại, đủ ăn trong một năm. Lúa vụ mùa tháng sau là có thể thu hoạch, dự kiến sẽ không ít hơn con số này.”
Lương thực cộng với vàng, bảo hiểm kép, trong lòng Lý Hựu Lâm cũng thấy vững vàng hơn đôi chút.
Chính quyền mới sợ nhất hai chuyện: không có tiền, không có lương.
Bây giờ đều đã có nền tảng.
Bước ra khỏi kho vàng, lên đến đại sảnh giao dịch tầng một. Quầy đá cẩm thạch được lau chùi sáng bóng, trên cửa sổ treo các bảng tên: Tiết kiệm, Hối đoái, Tín dụng, Quốc khố.
Nhân viên mặc đồng phục màu xám mới phát, đang tiến hành diễn tập lần cuối.
“Tiền giấy mới đã đưa tới chưa?” Lý Hựu Lâm hỏi.
“Ở trên lầu, Cục In ấn vừa mới đưa tới.” Trần Tế Xuyên dẫn hắn đi lên lầu hai.
Trên chiếc bàn dài ở phòng họp, trải đầy bảy loại mệnh giá tiền giấy. Từ đồng xu một hào nhỏ nhất cho đến tờ tiền giấy một trăm đồng lớn nhất, được xếp theo thứ tự mệnh giá.
Lý Hựu Lâm cầm một tờ tiền một đồng lên.
Nền màu xanh nhạt, mặt trước là phong cảnh ruộng lúa ở Đồng bằng sông Hồng, nông dân đang khom lưng cấy lúa; mặt sau là đường nét cần cẩu của Cảng Hải Phòng.
Đưa hình chìm hướng về phía ánh sáng để nhìn, chính là họa tiết bông lúa bánh xe của quốc huy Nam Hoa.
“Công tác chống giả làm thế nào rồi?”
Sư phụ già do Cục In ấn phái đến họ Châu, vốn là kỹ thuật viên cũ của xưởng đúc tiền tỉnh Quế, ông cất lời nói:
“Bẩm Tổng thống, tổng cộng dùng ba lớp. Một là hình chìm, hai là hoa văn ẩn, ba là trộn các loại sợi đặc biệt vào bột giấy, chiếu đèn cực tím lên là có thể nhìn ra ngay. Công nghệ này học được từ người Đức vào năm đó, người Pháp cũng không làm tỉ mỉ thế này.”
Lý Hựu Lâm lại cầm tờ tiền mười đồng lên.
Tờ này có màu đỏ sẫm, hoa văn mặt trước là lò cao của Thái Nguyên Cương Xưởng, mặt sau là Phủ Chủ tịch ở Hà Nội.
Tờ hai mươi đồng là ruộng bậc thang Tây Sơn, tờ năm mươi đồng là rừng đá trên biển ở Vịnh Hạ Long, tờ một trăm đồng là lớn nhất, mặt trước là bản vẽ thiết kế Tòa nhà Quốc hội, mặt sau là bản thảo cây cầu bắc qua sông Mê Kông.
“Họa tiết này do ai quyết định vậy?”
Trần Tế Xuyên bước lên một bước nói:
“Bộ trưởng Bộ Giáo dục Bạch chủ trì, tìm mấy họa sĩ và tiên sinh cùng bàn bạc. Phải thể hiện được việc coi trọng cả công nghiệp lẫn nông nghiệp, kiêm cả non sông biển cả. Chỉ là có người từng đề xuất, có nên đặt di ảnh Tổng thống lên không?”
Lý Hựu Lâm lắc đầu:
“Không đặt. In người sống lên tiền thì không may mắn. Những họa tiết này rất ổn, trăm học ngày nào cũng dùng tiền, nhìn lâu tự khắc sẽ nhớ rõ quốc gia có hình dáng ra sao.”
Hắn buông tờ tiền xuống:
“Tiền xu thì sao, ở đâu?”
Sư phụ Châu bưng tới một chiếc khay.
Một hào, hai hào là hợp kim đồng kẽm, năm hào và một đồng có màu trắng bạc, không phải bạc nguyên chất, mà là lõi thép mạ niken.
Bên trong lãnh thổ Nam Hoa, mỏ niken và nước trong sông Mê Kông nhiều ngang nhau.
Họa tiết tiền xu rất đơn giản, một mặt là hình hoa mộc tê, một mặt là chữ số mệnh giá.
Sư phụ Châu giới thiệu:
“Một đồng tiền xu, chi phí nguyên liệu và gia công chưa tới hai hào. Tiền giấy còn rẻ hơn nữa, chi phí in ấn một trăm tờ một đồng còn chưa tới một đồng.”
Đây chính là ma thuật của tiền tệ.
Dùng giấy và kim loại trị giá vài xu để đổi lấy sức mua có thật.
Mà gốc rễ của phép thuật chính là số vàng trong kho ngầm dưới đất, là những hạt gạo chất cao như núi trong kho lúa khắp nơi.
Còn quan trọng hơn nữa là, người dân sẵn sàng tin tưởng tờ giấy này có thể đổi lấy đồ vật.
“Kế hoạch phát hành sắp xếp thế nào rồi?” Lý Hựu Lâm nhìn về phía Trần Tế Xuyên.
Trần Tế Xuyên đã sớm chuẩn bị thỏa đáng:
“Chia làm ba bước đi. Bước thứ nhất, bắt đầu từ tháng chín, toàn bộ công chức, quân nhân, nhân viên nhà máy quốc doanh, tiền lương đổi sang phát tiền mới. Bước thứ hai, mua sắm của chính phủ, tiền công trình chính phủ, toàn bộ dùng tiền mới thanh toán. Bước thứ ba, từ ngày một tháng mười hai, cấm pháp tệ, bạc nguyên tệ, củ Quế Sào cũ lưu thông trên thị trường, cho thời hạn đệm ba tháng.”
“Tỷ giá định thế nào?”
Nhắc đến chuyện này, Trần Tế Xuyên liền phấn chấn hẳn lên:
“Chúng ta đã mở mấy cuộc họp, tham khảo tình hình quốc tế, cũng thỉnh giáo cố vấn người Mỹ. Cuối cùng quyết định là, một đô la đổi lấy một trăm Nam Hoa Nguyên.”
Lý Hựu Lâm nhanh chóng tính toán trong lòng.
Tỷ giá này thấp hơn một chút so với sức mua thực tế, nói cách khác, đồng Nam Hoa đã bị cố ý định giá thấp.
Lợi ích rất rõ ràng, hàng hóa xuất khẩu sẽ rẻ hơn, người nước ngoài đến đầu tư, du lịch sẽ hời hơn.
Đơn hàng của Mỹ thanh toán bằng đô la, đổi sang số lượng Nam Hoa Nguyên lớn hơn, chủ nhà máy càng có động lực, Nam Hoa cũng có thể thu hút thêm nhiều ngoại tệ.
“Một ăn một trăm? Thấp vậy sao?” Lý Hựu Lâm nghi ngờ hỏi.
Trần Tế Xuyên tiếp tục nói:
“So với Oai Quốc, thế này đã coi là cao rồi. Ở Oai Quốc, kế hoạch Dodge ấn định chết cứng, ba trăm sáu mươi yên đổi một đô la. Định mức thấp như vậy, chính là để làm cho hàng hóa Nhật Bản rẻ đi, tiện cho việc xuất khẩu. Công nghiệp Oai Quốc sau chiến tranh muốn hồi phục, bắt buộc phải dựa vào việc kiếm ngoại tệ để mua nguyên liệu, mua thiết bị.
Tỷ giá thấp rồi, hàng dệt may, đồ chơi, tạp hóa của bọn họ mới có ưu thế về giá trên trường quốc tế.”
Lý Hựu Lâm càng thêm nghi ngờ:
“Cứ theo lời anh nói, chiếu theo tỷ giá này, chẳng phải hàng hóa của Oai Quốc lại càng có sức cạnh tranh hơn sao?”
Trần Tế Xuyên giải thích:
“Thưa Tổng thống, không thể quy đổi như vậy được. Tỷ lệ lạm phát hiện tại của Nam Hoa cao hơn Oai Quốc nhiều. Ở đây chỉ công nhận bạc và vàng cùng các kim loại quý khác. Đương nhiên, đô la và bảng Anh đều là tiền mạnh. Còn như pháp tệ thì lại càng mất giá đến thảm hại.
Cho nên, đồng Nam Hoa không thể giống như Nhật Bản, tỷ giá quá thấp sẽ không có lợi cho việc kiểm soát lạm phát.
Giống như vị Hiệu trưởng phát hành hai trăm triệu tiền mới ở đảo hoang, một đô la đổi một Đài tệ.
Nhưng mà, tình hình của ông ta và chúng ta không giống nhau, người và đất ở nơi của họ ít, cái gì cũng phải nhập khẩu.
Tuy nhiên tôi đoán, về sau đảo hoang chắc chắn sẽ điều chỉnh lại tỷ giá, bằng không hàng hóa của họ không xuất khẩu được.”
Lý Hựu Lâm ngơ ngác gật đầu, dẫu sao thì hắn cũng không phải người học kinh tế.
Kỳ tích kinh tế của Đức và Nhật Bản sau chiến tranh, đằng sau đều có bóng dáng của việc đồng tiền bị định giá thấp. Chính phủ cố ý làm cho tiền tệ bản quốc rẻ đi, chẳng khác nào phát trợ cấp cho các doanh nghiệp xuất khẩu.
Nhìn ngắn hạn, đồ vật nhập khẩu đắt lên, người dân chịu thiệt; nhưng nhìn dài hạn, nhà máy kiếm được ngoại tệ, mở rộng sản xuất, thuê mướn thêm nhiều người, kinh tế liền vận hành.
Hắn hỏi một câu rất thực tế:
“Người dân liệu có phàn nàn không? Trước kia một đồng bạc mua được mười cân gạo, bây giờ phải mất ba mươi Nam Hoa Nguyên mới mua được mười cân gạo, nhìn có vẻ đồng tiền đã mất giá.”
Trần Tế Xuyên nói:
“Cho nên đồng thời chúng ta phải kiểm soát vật giá. Cửa hàng lương thực quốc doanh làm đầu tàu, giá gạo cứ ấn định là ba đồng một cân, không cho phép tự ý tăng giá. Hơn nữa, kho lúa của chúng ta có đủ lương thực để ứng phó.
Thêm nữa, ví dụ như vải vóc, muối, dầu hỏa những nhu yếu phẩm sinh hoạt này đều thiết lập mức giá trần. Chỉ cần giá cả nhu yếu phẩm cơ bản được ổn định, người dân sẽ không hoảng loạn.”
Lý Hựu Lâm đi đi lại lại vài bước trong phòng họp.
Cải cách tiền tệ là một liều thuốc mạnh, làm tốt thì mạch máu kinh tế thông suốt; làm hỏng thì mất tín nhiệm với dân, gốc rễ chính quyền sẽ bị lung lay.
Hắn hạ quyết tâm, dẫu sao bản thân mình cũng không am hiểu chuyên môn tài chính này bằng chuyên gia, không thể học theo mấy chiêu thao tác hồ đồ của vị Hiệu trưởng kia được.
“Ngày một tháng chín, phát hành đúng giờ. Công tác tuyên truyền phải theo kịp, báo chí, phát thanh, cáo thị, nói rõ tiền mới có những bảo đảm gì, tiền cũ đổi ra sao.
Các điểm ngân hàng ở các trấn, nhân viên không đủ thì tuyển, nghiệp vụ chưa quen thì huấn luyện. Ba mươi ngày đệm, một ngày cũng không được bớt.”
“Rõ!”
Ngày mùng một tháng chín, Nam Hoa Quốc Gia Ngân Hàng chính thức khai trương.
Tám giờ sáng, trước cửa tổng bộ ở Hà Nội đã xếp thành những hàng dài.
Có công chức đến lĩnh lương, có thị dân hiếu kỳ đến xem của lạ, lại có cả những tiểu thương ôm tiền cũ đến đổi.
Nhân viên quầy đã được huấn luyện một tháng, tay chân lanh lẹ. Kiểm tra tiền cũ, đăng ký, đổi tiền mới, liền mạch một mạch.
Tiền giấy mới được bó bằng dải giấy kraft, mười đồng một xấp, phát ra tiếng kêu giòn giã.
Một lão nông bóp chặt tờ tiền một đồng, đưa lên hướng ánh sáng để soi hình chìm:
“Đây là tiền mới à? Khá là chắc chắn, lợi hại hơn pháp tệ. Cái tờ giấy pháp tệ ấy, nhét túi mấy ngày là rách bét.”
Nhân viên chỉ vào vị trí hình chìm:
“Ông nhìn chỗ này này, hướng về phía ánh sáng là có thể thấy bông lúa. Tiền thật mới có, tiền giả không làm được đâu.”
Lão nông cẩn thận nhét tiền giấy vào trong ngực áo:
“Được được, cái này được. Mang về nhà thờ cúng thôi, tờ đầu tiên cơ mà.”
Nói cười thì nói cười thế thôi, đại đa số mọi người đều rất nghiêm túc.
Đổi được tiền mới, quay người liền đi sang cửa hàng lương thực quốc doanh bên cạnh để mua gạo.
Quả nhiên vẫn là ba đồng một cân, không tăng giá.
Lại đến cửa hàng vải vóc để mua vải, trên biển giá ghi chữ “mỗi thước ba hào tiền mới”, tính ra thì tương đương với đồng bạc ngày trước.
Tâm trạng liền yên ổn được một nửa.
Ngày phát lương trong quân đội, các doanh trại đều mở điểm đổi tạm thời. Các binh sĩ xếp hàng lĩnh tiền, trong tay nắm chặt những tờ tiền giấy hoàn toàn mới, vừa so sánh các hoa văn với nhau.
Ở chợ rau, đã bắt đầu có người dùng tiền mới đi mua rau; trong quán trà, có người dùng tiền mới để thanh toán; phu xe kéo nhận được tiền mới, cẩn thận gấp gọn rồi nhét vào trong túi.
Sự phản đối không phải là không có.
Một số thương nhân theo lối cũ, vẫn chỉ công nhận đồng bạc, lúc nhận tiền mới còn đòi chiết khấu.
Nhưng cửa hàng quốc doanh làm gương không nhận tiền cũ, tiền công trình của chính phủ cũng chỉ phát tiền mới, quy luật thị trường từ từ sẽ nắn chỉnh lại.
Anh muốn làm ăn với chính phủ, thì phải công nhận tiền mới; anh đã công nhận tiền mới, thì nhà cung cấp của anh cũng phải công nhận.
Giống như đẩy hiệu ứng quân bài domino, khâu này móc nối khâu kia.
Nhà máy đặt hàng là nhóm doanh nghiệp tư nhân đầu tiên sử dụng toàn diện tiền mới.
Tiền hàng của Mỹ được chuyển vào Ngân hàng Quốc gia, đổi thành Nam Hoa Nguyên, rồi lại do Bộ Công nghiệp cấp phát xuống các nhà máy.
Các ông chủ nhận được tiền, nhìn những dãy số trên tài khoản, ban đầu vẫn có chút lẩm bẩm:
“Tờ giấy bạc này thực sự tiêu được như tiền thật sao?”
Đến khi đi phát lương, công nhân lĩnh tiền mới, không hề làm loạn, quay đầu liền đi mua gạo mua vải, thuận thói vô cùng.
Đến giữa tháng chín, trên đường phố Hà Nội, tiền cũ đã vơi đi hơn một nửa. Dẫu sao pháp tệ không có giá trị, mỗi ngày một giá, ai nấy đều mong ngóng sớm được đổi tiền mới.
Tháng mười, Thái Nguyên, Hải Phòng, Đà Nẵng, Sài Gòn, Phnôm Pênh… biển hiệu của Ngân hàng Quốc gia treo đến đâu, tiền mới lưu thông đến đó.
Một số trấn vùng sâu vùng xa nhất thời chưa có điểm mạng lưới, liền do công sở trấn đổi thay, mỗi tuần mười ngày tổng hợp lại rồi nộp lên.
Trần Tế Xuyên mỗi ngày xem báo biểu, mắt đỏ ngầu vì thức đêm, vô cùng hưng phấn.
Số tiền gửi đang tăng lên, đơn xin vay vốn đang gia tăng, khối lượng nghiệp vụ hối đoái tăng gấp năm lần.
Quan trọng hơn là, trong tài khoản quốc khố, các loại ngoại tệ như đô la, bảng Anh, franc cứ thế một chút một chút nhiều lên, toàn bộ đều là kiếm được từ các đơn hàng xuất khẩu.
Cuối tháng mười một, Lý Hựu Lâm nhận được một bản tóm tắt: Lượng lưu thông tiền mới đã chiếm sáu phần giao dịch trên thị trường, dự kiến đến cuối năm có thể đạt tới tám phần.
Chỉ số vật giá trong ba tháng chỉ tăng năm phần trăm, còn tốt hơn cả dự kiến.