A Sinh ngồi xổm ở ngã tư chợ Đông Hà Nội, nhìn những người qua kẻ lại. Cậu năm nay 18 tuổi, sinh ra ở ngôi làng ven sông Hồng, mấy đời tổ tiên đều làm ruộng.
Thời kỳ người Pháp còn ở đây, cha cậu cạo mủ cao su cho đồn điền cao su của người Pháp, tiền kiếm được trong một ngày vừa đủ mua gạo.
Sau khi Quế quân đến, đồn điền cao su đổi chủ, nhưng việc làm vẫn như cũ, chỉ là tiền công đổi thành Nam Hoa Nguyên, có thể mua thêm nửa cân thịt.
Nhưng cậu không muốn cạo mủ cao su nữa.
Khu chợ Đông náo nhiệt, các cửa hàng mọc lên nối tiếp nhau, bán vải, bán giày, bán đồ hộp, còn có cả tiệm gia công cơ khí mới mở, bên trong bày những món đồ sắt, nói là máy móc có thể tự chuyển động.
A Sinh mỗi lần đi ngang qua đều lén nhìn vài lần, trong lòng ngứa ngáy.
Vấn đề là cậu không biết chữ.
Bảng tuyển dụng dán ở cửa tiệm, cậu không đọc hiểu; ông chủ hỏi chuyện, cậu chỉ biết lắc đầu; đến cả tiền công bao nhiêu, cũng phải nhờ người khác đếm giúp.
Có lần cậu lấy hết dũng khí đến một tiệm vải hỏi có cần người làm không, ông chủ liếc cậu một cái: "Biết làm sổ sách không? Biết xem giá cả không?"
A Sinh lắc đầu.
Ông chủ xua tay: "Đi đi đi, tìm người biết chữ tới đây."
A Sinh chán nản bỏ đi.
Cậu nghe nói bây giờ trong thành phố Hà Nội, hễ là công việc ra hồn một chút đều phải biết chữ.
Không biết chữ, chỉ có thể ra bến cảng khiêng vác, ra công trường đào đất, một ngày mệt nhọc rã rời, kiếm được còn chẳng bằng cạo mủ cao su.
Chiều hôm đó, cậu thấy trước bảng thông báo của chợ vây rất nhiều người.
Chen vào xem, dán một thông báo mới, giấy đỏ chữ đen, còn có hình vẽ.
Bên cạnh có một ông cụ đang đọc: "Để nâng cao chất lượng quốc dân, từ ngày hôm nay, các nhà máy, xí nghiệp bắt buộc phải mở lớp học ban đêm, dạy công nhân biết chữ tính toán.
Chính phủ sẽ xây dựng ba trăm trường tiểu học trên toàn quốc, phàm là trẻ em từ sáu đến mười một tuổi, bắt buộc phải nhập học, học phí miễn phí, mỗi ngày hai bữa cơm."
Tim A Sinh đập nhanh hơn.
Lớp học ban đêm! Dạy biết chữ!
Cậu túm lấy ông cụ: "Ông ơi, lớp học ban đêm này có thu tiền không?"
Ông cụ chỉnh lại kính: "Trên thông báo viết rồi, miễn phí. Do nhà máy tổ chức, công nhân thì đến học; người không có việc làm thì đến trụ sở khu vực đăng ký."
"Vậy, như cháu đây," A Sinh chỉ vào mình, "người bản địa, có đi được không?"
"Thông báo không viết giới hạn người gì cả." Ông cụ lại xem lại, "Chỉ nói là phàm là quốc dân của chúng ta, cháu có tính là quốc dân không?"
A Sinh gật đầu mạnh.
Nhà cậu có giấy căn cước Nam Hoa Phát, tuy là mới làm, nhưng quả thực là quốc dân.
Tối hôm đó, cậu chạy thẳng đến nhà máy dệt gần nhất.
Trước cổng nhà máy quả nhiên dán thông báo, lớp học ban đêm bảy giờ khai giảng, ở phòng học lớn tầng một.
A Sinh đến nơi, trong phòng học đã ngồi không ít người, cả nam lẫn nữ, phần lớn là công nhân trong nhà máy, mặc trang phục công nhân.
Cũng có mấy thanh niên giống cậu, rụt rè ngồi ở hàng ghế cuối.
Người giảng bài là một thầy giáo trung niên, đeo kính gọng đen, ông viết trước lên bảng một chữ: "Nhân".
Thầy giáo chỉ vào chữ: "Chữ này đọc là nhân, chính là bản thân chúng ta. Một nét phẩy một nét mác, giống như hai cái chân đứng thẳng. Nào, đọc theo tôi~"
"Nhân~" Phía dưới đồng thanh đọc theo nhưng không đều.
A Sinh há to miệng, cố gắng bắt chước âm đó.
Đây là lần đầu tiên trong đời cậu được chính thức học chữ, tay lén lút vẽ theo nét phẩy nét mác trên quần.
Tiết học đầu tiên, học mười chữ: nhân, khẩu, thủ, nhật, nguyệt, thủy, hỏa, công, xưởng, học.
Thầy giáo dạy chậm, một chữ đọc mấy lần, viết mấy lần, còn giảng cả ý nghĩa.
A Sinh nghe rất chăm chú, ngón tay vẽ trên đầu gối, hứa hẹn đem từng nét bút khắc sâu vào trong đầu.
Tan học, thầy giáo nói một câu: "Ngày mai lại đến nhé. Kiên trì ba tháng, có thể nhận biết năm trăm chữ, là có thể xem thông báo đơn giản, ghi sổ công rồi."
A Sinh cảm thấy trong lòng ấm áp.
Bước ra khỏi cổng nhà máy, gió đêm thổi qua, cậu mới phát hiện lòng bàn tay toàn là mồ hôi.
Những người giống như A Sinh, trong thành phố Hà Nội ngày càng nhiều.
Lớp học ban đêm mở chưa được nửa tháng, số người do các nhà máy báo cáo lên đã vượt quá năm nghìn.
Có người là công nhân, có người là thanh niên muốn tìm việc làm, thậm chí cả một số tiểu thương cũng tới, nhận biết chữ rồi, biết tính toán, có thể đọc hiểu đơn hàng nhập, việc làm ăn dễ làm hơn.
Nhưng vấn đề cũng theo đó mà đến, thầy giáo dạy học hoàn toàn không đủ.
Những quản đốc, kế toán biết chữ trong nhà máy bị kéo ra để thay thế, nhưng ban ngày họ phải làm việc, buổi tối dạy học mệt đến thở không ra hơi.
Có lớp học ban đêm một thầy giáo đối mặt với hơn một trăm học sinh, căn bản là dạy không xuể.
Tin tức truyền đến phủ tổng thống, Lý Hựu Lâm triệu tập Bộ trưởng Bộ Giáo dục Bạch Bằng Phi đến mở họp.
"Bây giờ tỷ lệ biết chữ trên toàn quốc là bao nhiêu?" Lý Hựu Lâm hỏi.
Bạch Bằng Phi sớm đã chuẩn bị sẵn: "Theo tổng điều tra dân số năm ngoái, khoảng hai mươi phần trăm.
Nhưng con số này có lượng nước rất lớn.
Người Hán di cư qua, tỷ lệ biết chữ có thể đạt tới bốn thành; thổ dân bản địa, chưa đến một phần trăm.
Nhiều ngôi làng, cả làng tìm không ra một người có thể viết tên của chính mình."
Lý Hựu Lâm trầm mặc, con số này thấp hơn hắn tưởng tượng.
Một quốc gia mù chữ, còn bàn gì đến hiện đại hóa công nghiệp?
Máy móc đến rồi không ai biết vận hành, bản vẽ đến rồi không ai xem hiểu, thậm chí quân lệnh còn phải dựa vào truyền miệng.
"Lớp học ban đêm vẫn phải tiếp tục duy trì, hơn nữa còn phải mở rộng. Nhưng chỉ dựa vào nhà máy thì không được. Kế hoạch ba trăm trường tiểu học, bắt buộc phải đẩy lên trước.
Năm nay phải xây một trăm trường, năm sau lại xây hai trăm trường. Sách giáo khoa, giáo viên, trường học không thể chần chừ nữa."
Bạch Bằng Phi cười khổ: "Thưa Tổng thống, xây trường học thì dễ, tường đất nện, mái tranh, ba tháng là có thể dựng lên một gian.
Cái khó là giáo viên, hiện nay giáo viên tiểu học trên toàn quốc chưa đến ba nghìn, tính theo một trăm trường tiểu học, mỗi trường ít nhất cần mười giáo viên, đây chính là sự thiếu hụt năm trăm người. Năm sau hai trăm trường, sự thiếu hụt còn lớn hơn nữa."
Nam Hoa hiện tại, có mấy trường đại học, đều là di dời từ tỉnh Quế sang.
Đại học Quốc gia Quế Tỉnh, coi trọng cả văn lẫn lý, đổi tên thành Đại học Quốc gia Nam Hoa.
Lấy Học viện Y khoa tỉnh Quế cũ làm nền tảng, thành lập Đại học Y khoa Nam Hoa.
Ở Hà Nội, còn có một Đại học Hà Nội do người Pháp xây dựng, khuôn viên trường, phòng thí nghiệm, thư viện đều có sẵn, Đại học Bách khoa Nam Hoa mới thành lập, liền được đặt ở bên trong.
Lý Hựu Lâm suy nghĩ một lát, nói: "Khuôn viên của Đại học Bách khoa Nam Hoa hiện tại, không dùng hết nhiều chỗ thế đâu.
Thành lập một học viện sư phạm ở đây, chuyên môn bồi dưỡng giáo viên, làm lớp đào tạo cấp tốc, trước tiên mở rộng hoàn toàn các trường tiểu học ra đã."
Đôi mắt Bạch Bằng Phi sáng lên: "Đây cũng là một cách, đến lúc đó mời giáo viên của mấy trường khác, luân phiên đến dạy.
Dù sao chỉ bồi dưỡng giáo viên tiểu học, hiểu biết chữ nghĩa, toán học và lịch sử là được."
Tuy nhiên Lý Hựu Lâm cảm thấy, Nam Hoa tự mình làm trường học thế này, tốc độ phát triển chắc chắn sẽ rất chậm, xem ra đành phải cầu cứu sự hỗ trợ của đại ca thôi.
Hôm sau, hắn mời Đại sứ Wilson tới.
Ngoài chuyện chính ra, Wilson luôn mang theo vẻ mặt cười hì hì.
Vừa ngồi xuống ông ta đã nói: "Thưa ngài Tổng thống, kế hoạch giáo dục của ngài tôi đã nghe nói rồi, rất có khí phách.
Giáo dục nghĩa vụ miễn phí, điều này ở nước tôi cũng không dễ dàng gì."
Lý Hựu Lâm nói thẳng: "Thưa ngài Đại sứ, Nam Hoa hiện tại thiếu nhất là hai thứ, lực lượng giáo viên và sách giáo khoa.
Lực lượng giáo viên chúng tôi có thể tự bồi dưỡng, nhưng sách giáo khoa, đặc biệt là sách giáo khoa về phương diện khoa học tự nhiên, kỹ thuật công nghệ, chúng tôi cần tham khảo tiêu chuẩn của quý quốc.
Ngoài ra, chúng tôi muốn phái một nhóm học sinh sang Mỹ du học, học thành tài trở về làm giáo viên, kỹ sư."
Wilson nhướng mày: "Chỉ tiêu du học, chúng tôi có thể cung cấp. Nhưng thưa ngài Tổng thống, Quốc hội gần đây đang thảo luận về dự toán viện trợ nước ngoài, rất nhiều nghị sĩ nghi ngờ, tại sao lại phải đổ tiền vào Đông Nam Á, chứ không tập trung lực lượng ủng hộ hòn đảo biệt lập?"
Lý Hựu Lâm sớm đã đoán trước sẽ có câu hỏi này, bèn giải thích:
"Thưa ngài Đại sứ, Đông Phiên là một hòn đảo, cách bờ bên kia bởi một eo biển, dễ thủ khó công, nhưng cũng rất dễ bị phong tỏa, Nam Hoa không giống vậy.
Ở đây có đất đai, có dân số, có tài nguyên. Nếu Nam Hoa có thể phát triển lên, bách tính có cơm ăn, có trường học để đi, có việc làm, cuộc sống tốt hơn phía bắc, vậy bách tính phía bắc sẽ nghĩ thế nào?
Đường biên giới có thể chặn được quân đội, nhưng không chặn được lòng người."
Hắn quan sát biểu cảm của Wilson, nói tiếp:
"Giáo dục là khoản đầu tư tốt nhất. Trẻ em từ nhỏ đọc sách giáo khoa của chúng ta, nói tiếng Hán, nhận biết chữ Hán, lớn lên tự nhiên sẽ đồng tình với Nam Hoa.
Đợi đến khi lứa trẻ này trưởng thành, chúng chính là nền tảng kiên cố nhất của quốc gia, điều này hữu dụng hơn bất kỳ phòng tuyến nào."
Wilson trầm ngâm chốc lát, mỉm cười: "Ngài Tổng thống rất biết ăn nói. Được thôi, dự án viện trợ giáo dục, tôi có thể thúc đẩy.
Tôi có thể làm báo cáo, ba mươi triệu đô la Mỹ, dùng để Nam Hoa xây dựng trường học, mua sách giáo khoa, bồi dưỡng giáo viên.
Ngoài ra, cung cấp năm trăm chỉ tiêu du học công phí, chuyên ngành do các ngài quyết định, nhưng học phí và các chi phí khác, cần các ngài tự chi trả."
"Thành giao." Lý Hựu Lâm vươn tay ra.
Tin tức lan truyền, Đại học Quốc gia Nam Hoa và trường đại học bách khoa mới xây dựng sôi sục hẳn lên.
Bảng thông báo dán thông báo tuyển chọn, du học công phí nước Mỹ, các chuyên ngành bao gồm kỹ thuật cơ khí, kỹ thuật điện khí, kỹ thuật hóa học, y học, nông học, kinh tế học.
Yêu cầu độ tuổi dưới hai mươi lăm, thành tích ưu tú, nền tảng tiếng Anh tốt.
Khu vực báo danh xếp thành hàng dài, phần lớn là học sinh trẻ tuổi, cũng có một số ít cốt cán kỹ thuật nhà máy, chỉ cần vượt qua kỳ thi, là có thể đi.