Ngày hôm sau, Dương Phàm ngồi trong văn phòng suốt cả buổi sáng.
Trên bàn mở một cuốn «Cải tạo nông nghiệp truyền thống» của Theodore Schultz. Sách đã lật đến chương ba, bên cạnh đặt một chiếc gạt tàn, đầu thuốc gần như chất đầy.
Ngoài cửa sổ, con chó vàng già trở mình, phơi bụng lên trời. Tiếng đóng cọc từ nhà xưởng Hằng Thông dù cách rất xa vẫn vọng tới từng hồi thình thịch.
Những lời Ngô Hưởng nói ở nhà khách hôm đó, hắn đã nghĩ đi nghĩ lại mấy lần — “Thanh Bình mà phát triển lên được thì tất cả chúng ta đều có lợi. Những chuyện rối ren bên thành phố, bên huyện, tôi sẽ chắn cho.”
Đã chắn được rồi, nhưng tiếp theo phải phát triển thế nào?
Dương Phàm khép sách lại. Việc bọc túi táo đã ổn định, kênh tiêu thụ sơn trân đã thông, vườn trà sang đầu xuân năm sau là có thể hái lứa đầu tiên. Ba việc, mỗi việc chạy một đường riêng.
Những ngành mới như táo, sơn trân và vườn trà đều do Triệu Đại Dũng phụ trách theo dõi — chỉ là bên dưới ai lo phần nấy, sức lực bị phân tán.
Có thể gom chúng lại với nhau không?
Hắn đứng dậy, đi đến bên cửa sổ.
Ngoài tường sân, Vương Đại Sơn đang cao giọng tranh luận gì đó với Lão Hoàng. Lão Hoàng ngồi xổm trước cửa phòng thường trực, cầm chiếc ca men, thong thả đáp lại một câu, Vương Đại Sơn lập tức càng sốt ruột hơn.
Trong đầu Dương Phàm chợt lóe lên một từ.
Hợp tác xã.
Không phải loại hợp tác xã chuyên nghiệp của đời sau, mà là kiểu do chính quyền dẫn dắt, tổ chức những hộ nông dân phân tán lại với nhau — thống nhất mua vật tư nông nghiệp, thống nhất tiêu chuẩn kỹ thuật, thống nhất thương hiệu và tiêu thụ.
Táo, sơn trân, trà, ba mảng gom vào cùng một chiếc giỏ, đối ngoại cùng một tiếng nói, đối nội cùng một bộ tiêu chuẩn.
Hắn viết vào sổ tay một dòng: Hợp tác xã Nông nghiệp Hương Thanh Bình.
Sau đó gạch đi.
Không đúng, không phải nông nghiệp, mà là sản nghiệp!
Táo là sản nghiệp, sơn trân là sản nghiệp, trà cũng là sản nghiệp.
Hợp tác xã không thể chỉ chăm chăm vào chuyện trồng, mà còn phải chăm vào chuyện bán — từ ruộng vườn đến thị trường, phải làm một mạch đến cùng.
Hắn lại viết một dòng: Hợp tác xã Sản nghiệp Hương Thanh Bình, chính quyền chủ đạo, thống nhất tiêu chuẩn, thống nhất thương hiệu, thống nhất tiêu thụ.
Ngòi bút gạch một đường dưới bốn chữ “chính quyền chủ đạo”.
Buổi chiều, Dương Phàm cưỡi chiếc xe đạp có sợi xích được buộc bằng dây thép, bắt đầu xuống các thôn.
Điểm đầu tiên là Dương Gia Câu. Vương Đại Sơn đang tỉa cành trong vườn cây ăn quả, thấy hắn thì đặt kéo xuống.
“Hương trưởng Dương.”
“Chú Vương, cháu hỏi chú một chuyện.”
Vương Đại Sơn lấy tẩu thuốc ra nhưng không châm.
“Táo của từng nhà, sang năm nếu thu mua thống nhất rồi bán thống nhất, chú thấy thế nào?”
Vương Đại Sơn nghĩ một lúc. “Thu mua thống nhất? Ai thu?”
“Hợp tác xã.”
“Hợp tác xã là cái gì?”
Dương Phàm ngồi xổm xuống, nhặt một cành cây, vẽ trên mặt đất. “Tức là gom toàn bộ hộ trồng táo trong hương lại với nhau. Phân bón cùng mua thì có thể ép giá xuống. Kỹ thuật cùng học, mời các sư phụ thống nhất hướng dẫn; táo cùng bán, lúc mặc cả với thương lái thì không phải từng nhà từng hộ đi đàm phán, mà là cả hương chúng ta cùng đứng ra đàm phán.”
Vương Đại Sơn nhìn chằm chằm xuống đất hồi lâu.
“Thế nếu có người không chịu thì sao?”
“Ai không muốn thì không ép.”
Vương Đại Sơn châm tẩu, rít một hơi. “Tôi làm.”
Điểm thứ hai là Nam Các Trang. Lão Cảnh đang bón phân trong vườn trà, ống quần dính đầy bùn.
Dương Phàm lại nói một lượt chuyện hợp tác xã. Lão Cảnh nghe xong thì ngồi xổm xuống, hút hết điếu này đến điếu khác.
“Hương trưởng Dương, cái hợp tác xã này ai quản?”
“Chính quyền hương đứng ra dẫn dắt, các thôn góp cổ phần, bầu hội đồng quản trị, hương cử người làm chủ tịch hội đồng quản trị.”
Lão Cảnh dụi tắt đầu thuốc. “Nếu người bên trên thò tay vào thì sao?”
Dương Phàm không đáp.
Lão Cảnh đứng dậy, phủi đất trên quần. “Hương trưởng Dương, tôi không phải không tin cậu. Tôi đã thấy quá nhiều rồi — thứ tốt đến đâu, chỉ cần có người thò tay vào là biến chất.”
Dương Phàm đứng lên. “Bí thư Cảnh, cho nên điều lệ của hợp tác xã này phải quy định thật chặt. Phần lớn phải thuộc về tập thể các thôn, ý nghĩa tồn tại của chính quyền hương chủ yếu chỉ là đóng vai trò dẫn dắt.”
Lão Cảnh nhìn hắn hồi lâu.
“Được, tôi tin cậu!”
Điểm thứ ba, điểm thứ tư, điểm thứ năm. Chạy suốt ba ngày, cả chín thôn hành chính đều đi một lượt. Người tán thành nhiều, người phản đối ít, còn người đứng ngoài quan sát lại càng nhiều hơn.
Dương Phàm ghi kín ý kiến của từng nhà từng hộ vào sổ.
Khi trở về chính quyền hương, trời đã tối. Dương Phàm ngồi trong văn phòng, nhìn chằm chằm ba chữ trong sổ tay — hợp tác xã.
Trong lòng hắn có phần không chắc chắn.
Thứ này về lý luận thì có cơ sở, nhưng nếu thực hiện ở một hương nghèo như Thanh Bình, liệu có vận hành được không?
Hắn lật cuốn sách của Schultz vài trang rồi lại khép lại. Lý thuyết trong sách là một chuyện, thực tế ngoài đời lại là chuyện khác.
Dương Phàm đi tới phòng thường trực.
Điện thoại gọi tới Đại học Hán Đông, đổ chuông rất lâu mới có người bắt máy.
“Ai đấy?”
“Giáo sư Chu, em là Dương Phàm.”
Giọng bên kia điện thoại lập tức cao lên. “Dương Phàm! Cậu nhóc này, sơn trân lần trước cậu gửi tôi còn chưa ăn hết, giờ lại tới xin đồ à?”
Chu Thế Bình là giáo sư Khoa Kinh tế Đại học Hán Đông, nghiên cứu kinh tế nông nghiệp. Khi còn học đại học, Dương Phàm từng học môn của ông, quan hệ giữa hai người khá tốt.
“Giáo sư Chu, có chuyện này em muốn thỉnh giáo thầy.”
“Nói đi.”
Dương Phàm kể lại một lượt ý tưởng về hợp tác xã.
Chính quyền chủ đạo, thống nhất tiêu chuẩn, thống nhất thương hiệu, thống nhất tiêu thụ, các thôn góp cổ phần, chia lợi nhuận theo cổ phần.
Chu Thế Bình nghe xong, im lặng vài giây.
“Ý tưởng này của cậu, về lý luận không có vấn đề. Nước ngoài có tiền lệ, bên Nhật... mô hình hiệp hội nông nghiệp của họ chính là do chính quyền chủ đạo. Trong nước chúng ta, những năm 1950 cũng từng làm hợp tác xã, nhưng sau đó đi chệch hướng — đó lại là chuyện khác.”
Ông dừng một chút.
“Mô hình này của cậu, cốt lõi không nằm ở ‘hợp tác’, mà ở ‘chủ đạo’. Chính quyền chủ đạo có nghĩa là chính quyền phải gánh được áp lực từ hai phía.”
Dương Phàm nắm chặt ống nghe.
“Một phía là nông dân. Hợp tác xã lớn lên rồi, sẽ có người muốn tự làm riêng, cảm thấy dựa vào đâu mà chính quyền hương và tập thể thôn lại được trích phần; phía còn lại là bên trên. Hợp tác xã lớn lên rồi, sẽ có người muốn thò tay vào. Người phụ trách thu mua muốn ép giá, người phụ trách tiêu thụ muốn ăn hoa hồng, thậm chí bên huyện, bên thành phố của các cậu cũng sẽ có người muốn lấy kênh tiêu thụ của hợp tác xã về tay mình.”
Giọng Chu Thế Bình trầm xuống.
“Dương Phàm, lý luận là lý luận, thực tiễn là thực tiễn. Hợp tác xã này của cậu có thành công được hay không, không phải nhìn phương án của cậu viết đẹp đến mức nào, mà phải xem cậu có giữ vững được niềm tin của mình, tranh thủ được sự ủng hộ của lãnh đạo chủ chốt bên huyện, thậm chí bên thành phố hay không.”
Dương Phàm cầm ống nghe, không nói gì.
Chu Thế Bình lại bổ sung một câu. “Nếu cậu chống đỡ được, mô hình này vận hành thành công ở Thanh Bình, vậy thì sẽ trở thành hình mẫu của toàn tỉnh, thậm chí toàn quốc.”
Dương Phàm nói: “Giáo sư Chu, em hiểu rồi.”
“Hiểu là tốt.” Chu Thế Bình dừng một chút, “Đúng rồi, sơn trân lần trước cậu gửi quả thật không tệ, sư mẫu của cậu nói đem hầm canh đặc biệt thơm ngon.”
Dương Phàm bật cười. “Vậy em gửi thêm cho thầy một ít.”
“Hay cho cậu, Dương Phàm. Có việc cần đến thì mới gửi, không cần thì không gửi nữa đúng không?”
Dương Phàm sững ra rồi cười. “Giáo sư Chu, em đâu có —”
“Được rồi, được rồi, đùa cậu thôi.” Giọng Chu Thế Bình chợt đổi, “Nhưng nói đi cũng phải nói lại, Dương Phàm, tôi có ăn hay không không quan trọng, các thầy cô trong trường có ăn hay không cũng không quan trọng. Nhưng — sắp Tết rồi, lãnh đạo huyện các cậu đã được ăn sơn trân của Thanh Bình chưa?”
Dương Phàm cầm ống nghe, các ngón tay siết lại.
Chu Thế Bình thong thả nói: “Cậu làm ở Thanh Bình hơn một năm rồi, bọc túi táo, thương hiệu sơn trân, Hằng Thông 60 triệu, chuyện nào mà không phải huyện chống lưng cho cậu? Tôi nghe nói Bí thư Vũ đã đập bàn trong hội nghị Ban Thường vụ để phá lệ đề bạt cậu, Huyện trưởng Mã giúp các cậu chạy lên thành phố xin vốn, Trưởng ban Triệu là người khởi xướng đề cử — những người này, đến Tết cậu ngay cả chút sơn trân cũng không gửi sao?”
Yết hầu Dương Phàm khẽ động.
“Giáo sư Chu, em...”
“Đừng ‘em’ nữa. Người làm kinh tế như chúng ta lúc nào cũng thích nói thị trường, nói quy luật, nói chế độ. Nhưng chế độ là do người chấp hành, quy luật là do người tuân thủ, thị trường là do người tạo ra. Cậu làm thành công việc rồi, công lao là của mọi người, không phải của riêng cậu.”
Chu Thế Bình dừng một chút.
“Đây không phải hối lộ hay nhận hối lộ, đây là đối nhân xử thế!”
Dương Phàm cầm ống nghe, lòng bàn tay rịn ra một lớp mồ hôi.
“Giáo sư Chu, cảm ơn thầy đã chỉ bảo!”
“Đừng cảm ơn. Cho dù hôm nay cậu không gọi cuộc điện thoại này cho tôi, e rằng điện thoại của Hiệu trưởng Tô cũng sắp gọi tới rồi.” Chu Thế Bình cười ha hả, lời nói đầy vẻ cưng chiều đối với người học trò này.
“Đúng rồi, phương án hợp tác xã đó, viết xong thì gửi cho tôi một bản. Tôi sẽ giúp cậu xem kỹ lại, cũng nhờ các thầy cô khác cùng nghiên cứu giúp cậu!”
“Cảm ơn giáo sư!”
Môi Dương Phàm run run vì xúc động, ngàn lời vạn câu cuối cùng cũng chỉ hóa thành một câu cảm ơn.
Cúp điện thoại, Dương Phàm đứng trước cửa phòng thường trực rất lâu.
Lão Hoàng trong phòng thường trực thò đầu ra. “Hương trưởng Dương, gọi xong rồi à?”
“Xong rồi.”
“Đường dài à?”
“Đường dài.”
Lão Hoàng chậc chậc hai tiếng, ghi con số trên đồng hồ tính cước vào sổ.
Dương Phàm trở về văn phòng, ngồi xuống ghế.
Mấy câu của Chu Thế Bình cứ quanh quẩn mãi trong đầu hắn.
Huyện chống lưng cho cậu, đến Tết cậu ngay cả chút đồ cũng không gửi sao?
Đây không phải nịnh bợ, mà là đối nhân xử thế.
Dương Phàm tựa vào lưng ghế. Ngoài cửa sổ, con chó vàng già trở mình, phơi bụng lên trời.
Hắn viết vào sổ tay một dòng: Hợp tác xã Sản nghiệp Hương Thanh Bình, chính quyền chủ đạo, thống nhất tiêu chuẩn, thống nhất thương hiệu, thống nhất tiêu thụ.
Nghĩ một lúc, hắn lại gạch hai chữ “chủ đạo” trong cụm “chính quyền chủ đạo”, sửa thành “dẫn dắt”.
Sau đó lại viết thêm một câu: chính quyền hương không nên nắm quá nhiều cổ phần, chỉ cần nắm một ít mang ý nghĩa tượng trưng là được!
Rồi hắn lại viết một dòng: Tết, huyện, hai xe sơn trân.
Ngòi bút khựng lại trên giấy.
Cái đạo đối nhân xử thế này, còn phải học nhiều!
Ngoài cửa sổ truyền tới giọng Lão Hoàng: “Hương trưởng Dương! Lão Cảnh tới rồi!”
Dương Phàm đứng dậy, khép sổ tay lại.
Ngoài tường sân, núi non Thanh Bình hóa thành một đường nét đen trong ánh chiều tà. Nhà xưởng Hằng Thông sáng đèn, vườn trà dưới chân núi phủ một lớp sương giá mỏng.
Ngày mai, trước tiên phải viết ra điều lệ của hợp tác xã. Sau đó bảo Lão Cảnh chuẩn bị hai xe sơn trân.
Rồi lên huyện ghé thăm một vòng, các vị lãnh đạo huyện và các ban ngành trực thuộc huyện đều phải lo tới.
Dù sao trong một năm Thanh Bình phát triển mạnh mẽ này, không có ban ngành nào làm rớt xích. Nói đến vất vả, mọi người cũng đã vất vả suốt cả năm, mang một hộp sơn trân nhà mình sản xuất về nhà cũng rất có thể diện.
Có qua có lại như vậy mới có thể chân thành hợp tác, để công việc năm sau tiến thêm một bước!
Thấu hiểu nhân tình thế thái cũng là một môn học!
Đừng thấy bản thân hắn xuyên việt từ đời sau tới, tầm mắt so với người thời này có thể coi là đi trước rất xa, nhưng riêng con đường quan trường thì vẫn còn phải học hỏi. Một tân binh trong quan trường, nào dám kiêu ngạo tự mãn!
