Ngày 19 tháng 4, trời hơi âm u. Dương Phàm lật danh sách các hộ góp vốn vào hợp tác xã đến trang cuối cùng.
Chín thôn, tổng cộng có 2.371 hộ ký tên điểm chỉ, số hộ rút vốn chưa đến một phần mười. Anh nhìn chằm chằm con số này rất lâu, đặt bút xuống, chuẩn bị mở tập tài liệu kiểm toán sắp phải báo cáo lên trên.
Cửa bị đẩy ra.
Ngô Hưởng đứng ở cửa, trong tay siết chặt một tờ báo, các khớp ngón tay trắng bệch.
“Bí thư Ngô.” Dương Phàm vội đứng dậy.
Ngô Hưởng không nói gì, ông đập tờ báo xuống bàn. Đôi mắt sau cặp kính gọng vàng đầy tia máu.
Dương Phàm cầm tờ báo lên — Kinh Châu Nhật Báo, bài thứ hai trên trang nhất, tiêu đề tám chữ lớn:
Cảnh giác với việc đi ngược bánh xe lịch sử!
Anh đọc tiếp.
“Gần đây, tại một số khu vực trong Tỉnh Hán Đông xuất hiện những thử nghiệm kinh tế tập thể dưới danh nghĩa ‘hợp tác xã’. Theo tìm hiểu của người viết, dự án hợp tác xã nông nghiệp đang được triển khai tại Hương Thanh Bình, Huyện An Dương, Thành phố Ninh Châu, do chính quyền đứng ra chủ trì, thống nhất quản lý đất đai và vườn cây của nông hộ, thống nhất thu mua, thống nhất tiêu thụ. Số liệu cho thấy, những năm gần đây các ngành đặc sản như táo, lâm sản vùng núi của địa phương này quả thực đã có khởi sắc, thu nhập của nông dân địa phương cũng tăng lên rõ rệt.”
Ngón tay Dương Phàm gõ nhẹ lên mặt báo.
“Thành tích đáng được ghi nhận! Tuy nhiên, nhìn lại lịch sử, phong trào ‘hợp tác xã’ và ‘công xã nhân dân’ được triển khai vào cuối thập niên 1950 cũng xuất phát từ mục tiêu ‘tập trung sức mạnh làm việc lớn’, nhưng cuối cùng lại dẫn đến hiệu suất sản xuất sụp đổ, sản lượng nông nghiệp giảm trên diện rộng, để lại bài học vô cùng sâu sắc. Khi ấy, nông dân dùng đất đai góp vốn, tư liệu sản xuất được điều phối thống nhất, cơ chế phân phối kiểu ‘ăn chung nồi’ đã làm tổn hại nghiêm trọng đến tính tích cực trong sản xuất. Sản lượng bình quân đầu người từ 306 kg năm 1958 giảm mạnh xuống còn 217 kg vào năm 1960, tình trạng thiếu lương thực trở thành ký ức đau thương nhất của thời đại ấy —”
Bài viết trích dẫn tài liệu nội bộ của Bộ Nông nghiệp mang tên Kinh nghiệm và bài học lịch sử của phong trào hợp tác hóa nông nghiệp, biên bản phát biểu tại Hội nghị Lư Sơn, cùng phần phân tích về phong trào hợp tác hóa trong cuốn Logic của cải cách. Những trích dẫn chi tiết đến mức khiến mày Dương Phàm càng lúc càng nhíu chặt.
“— Lịch sử đã chứng minh, bất kỳ hình thức tổ chức nào vượt quá trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, cuối cùng đều là sự phá hoại đối với lực lượng sản xuất. Hợp tác xã, ăn chung nồi, những cái tên này có thể thay hình đổi dạng rồi xuất hiện trở lại, nhưng dù được khoác lên lớp vỏ thế nào, bản chất vẫn chỉ là một thứ: ham muốn đi ngược bánh xe lịch sử đến nay vẫn còn quấy phá trong đầu óc một số cán bộ cơ sở.”
“Thành tích là thành tích, nhưng thành tích không thể trở thành tấm màn che cho việc khôi phục thể chế cũ. Có được chút thành tích đã đắc ý quên mình, đó không phải tố chất mà một cán bộ đảng viên nên có. Mong mọi người cảnh giác với hành vi này, chú ý đến xu hướng này.”
Dương Phàm đặt tờ báo xuống.
Trong văn phòng im lặng tròn mười giây.
“Cái mẹ gì thế này?” Ngô Hưởng giật cổ áo, giọng hạ xuống cực thấp, từng chữ như bị nghiến ra từ kẽ răng.
“Hợp tác xã rõ ràng là tập thể thôn góp vốn, nông hộ nắm cổ phần, có liên quan quái gì đến kiểu ăn chung nồi năm xưa? Mỗi hộ một phiếu, tự nguyện tham gia hoặc rút lui, phương án chia lợi nhuận đều ký tên điểm chỉ — những thứ này hắn không nhìn thấy sao?”
Dương Phàm không đáp.
Anh đang nghĩ đến chuyện khác.
Bài báo này trích dẫn bản tổng kết kinh nghiệm hợp tác hóa nông nghiệp năm 1982, số liệu sản lượng năm 1960, tác phẩm học thuật của học giả Chu — một phóng viên bình thường không thể đào ra những thứ này. Có người đã đưa tài liệu cho hắn.
Triệu Lập Xuân!
Sau khi chuyện lần trước kết thúc, Dương Phàm còn tưởng chuyện này cứ thế mà qua. Những thủ đoạn cấp thấp vốn không thể làm gì được họ.
Ủy ban Kỷ luật điều tra, không tra ra vấn đề thì còn phải thả người về, lại còn để người khác có cớ nói ra nói vào.
Nhưng báo chí thì sao? Báo nói anh đang đi ngược bánh xe lịch sử, anh nói mình không làm vậy, anh chứng minh thế nào? Anh bảo người ta đưa chứng cứ, người ta đưa ra rồi — số liệu năm 1958, biên bản phát biểu tại Hội nghị Lư Sơn, tất cả đều là tài liệu chính quy.
Quá trình lập luận kín kẽ không lọt một giọt nước, logic chặt chẽ đến mức không tìm ra nổi một kẽ hở để phản bác.
Đây không phải thủ đoạn mà quan chức cấp thấp có thể nghĩ ra. Có lẽ đây chỉ là một đòn tiện tay của Triệu Lập Xuân.
“Hợp tác xã này rõ ràng với ăn chung nồi là hai chuyện khác nhau,” Ngô Hưởng vẫn đang nói, ngón tay chọc vào dòng chữ “lịch sử đã chứng minh” trên tờ báo, “hắn lấy cả đống số liệu lịch sử rồi gượng ép áp lên chúng ta. Bài báo này vừa ra, một dự án vốn chỉ mang tính thử nghiệm lại bị đặt dưới kính lúp mà soi, sớm muộn cũng xảy ra chuyện —”
“Bí thư Ngô.”
Ngô Hưởng dừng lại.
Giọng Dương Phàm rất nhẹ: “Vị ở Kinh Châu kia đã ra tay rồi.”
Yết hầu Ngô Hưởng khẽ chuyển động lên xuống. Ông há miệng nhưng không phát ra tiếng.
“Đây không phải thứ một phóng viên có thể viết ra,” Dương Phàm lật tờ báo lại, chỉ vào mấy chữ “Kinh Châu Nhật Báo”, “đây là Triệu Lập Xuân sai người viết. Những tài liệu được trích dẫn, từ bản tổng kết nội bộ của Bộ Nông nghiệp đến tài liệu phát biểu ở Lư Sơn, phóng viên bình thường không có kênh tiếp cận những thứ này.”
“Hắn cho bài này lên trang nhất, không phải để làm một tin lớn, mà là muốn định tính chuyện này — hợp tác xã chính là đi ngược bánh xe lịch sử.”
Một ủy viên thường vụ cấp tỉnh bỏ thời gian ra “dạy lý luận chính trị” cho hai cán bộ cấp chính khoa — bản thân chuyện này đã đủ hoang đường.
Hoang đường hơn nữa là hắn còn giảng kín kẽ đến mức không lọt một giọt nước, khiến người ta không còn lời nào để nói.
“Đi ngược bánh xe lịch sử, khôi phục thể chế cũ, đắc ý quên mình, cảnh giác.” Dương Phàm gấp tờ báo lại, đặt sang một bên, giọng đều đều như đang đọc công văn, “lãnh đạo nào dám vỗ ngực bảo dự án này không có vấn đề?”
Ngô Hưởng không nói gì.
“Lãnh đạo nào sẵn lòng gánh cái nồi đen này?”
Ngô Hưởng dập tắt điếu thuốc trong tay.
“Bất kể là ông, là tôi, hay Huyện trưởng Mã của Huyện An Dương, hay Bí thư Triệu trên thành phố — ai gánh nổi?”
Ai gánh nổi?
Triệu Lập Xuân ném ra một bài báo, nhẹ tênh, không có bất kỳ mệnh lệnh hành chính nào, cũng chẳng dùng bất kỳ biện pháp tổ chức nào, không cách chức anh, không kiểm tra sổ sách của anh.
Hắn chỉ chụp một cái mũ thật lớn lên đầu anh — đi ngược bánh xe lịch sử.
Sau đó anh chỉ có thể chờ, chờ từng vị lãnh đạo cao hơn anh nửa cấp nhìn xuống dưới cái mũ ấy một lần.
Ai dám tháo nó xuống giúp anh?
Chiếc điện thoại mới lắp đầu năm reo lên.
Là Trần Minh ở Văn phòng Đảng - Chính quyền. Dương Phàm nhấc máy, giọng trong ống nghe có phần hụt hơi: “Hương trưởng Dương, văn phòng huyện ủy gọi điện tới, nói đã nhận được mệnh lệnh, dự án hợp tác xã tạm thời dừng triển khai. Đợi... đợi tổ chức thảo luận xong rồi quyết định sau.”
Cạch.
Dương Phàm đặt ống nghe xuống. Ngô Hưởng đứng bên cửa sổ. Cây hòe già ngoài cửa sổ đã rụng sạch lá, những cành cây trơ trụi chĩa vào bầu trời xám xịt. Ống khói của nhà xưởng Hằng Thông vẫn nhả khói trắng. Trong vườn trà, từng luống cây trà được cắt tỉa ngay ngắn, chờ đầu xuân bón phân, chờ mùa hè hái lá, chờ mùa thu sao trà, chờ đưa lên dây chuyền đóng gói của Hằng Thông.
Hợp tác xã không còn nữa, những lợi ích mà họ đã nhiều lần xác nhận, hết lần này đến lần khác tuyên truyền cho dân làng cũng không còn nữa, vậy phải làm sao?
2.371 hộ nông dân đã ký tên điểm chỉ thì phải làm sao?
Thị trường sẽ không chờ anh “tổ chức thảo luận”.
Hợp đồng giao hàng vẫn còn đó, táo vẫn phải hái, lâm sản vùng núi vẫn phải thu mua, trà vẫn phải sao — nhưng tiền từ đâu ra? Kênh tiêu thụ ai quản? Thương hiệu ai duy trì? Hợp tác xã dừng lại, nông hộ bỏ phiếu bằng chân mà rút vốn, kênh tiêu thụ tan rã, thương hiệu sụp đổ, khoản đầu tư 60 triệu của Hằng Thông còn giữ lại được sao?
Gió ngoài cửa sổ lùa vào, khiến vụn lá trà trong chiếc ca tráng men khẽ lay động. Dương Phàm bưng ca lên uống một ngụm. Trà nguội chát miệng.
“Bí thư Ngô.”
Ngô Hưởng không quay đầu.
“Bài báo này,” Dương Phàm đặt chiếc ca xuống, phần cốt sắt lộ ra ở chỗ men bị sứt ánh lên màu xám dưới đèn huỳnh quang, “lợi hại thật đấy! Có điều, có phải hơi giống đại bác bắn muỗi không?”
Ngô Hưởng quay người lại. Ông nhìn Dương Phàm, im lặng vài giây rồi bỗng bật cười. Nụ cười ấy đắng đến mức như có thể vắt ra nước.
“Ha ha, cũng phải.” Ông rít một hơi thuốc rồi nói: “Chúng ta chỉ là hai cán bộ nhỏ của Hương Thanh Bình, có đáng để một lãnh đạo lớn như vậy phải liếc mắt tới không chứ.”
“Không còn cách nào, ai bảo chúng ta làm mất mặt con trai người ta chứ!”
“Cứ chờ mà xem, chuyện này đã không còn là thứ chúng ta có thể nhúng tay vào nữa rồi.”
