Cuối tháng Giêng, chuyến tàu chở người di dân đầu tiên đã cập Cảng Sài Gòn.
Đó là đoàn tàu từ Hải Phòng tới, gồm năm chiếc tàu khách, chở hơn 3.000 người di dân từ Tỉnh Quế. Họ kéo theo cả gia đình, gánh hành lý trên vai, khuôn mặt lộ vẻ mệt mỏi vì đường sá xa xôi, nhưng trong mắt lại ánh lên hy vọng.
Trên bến tàu đã lập riêng một điểm đăng ký di dân.
Nhân viên hỏi: “Họ tên? Quê quán? Gia đình có mấy người?”
“Vương Hữu Phúc, người Toàn Châu, Quế Lâm, nhà có sáu người.”
“Trong nhà có ai tham quân không?”
“Có, con trai tôi đang phục vụ trong Đệ Nhất Quân. Đây là giấy chứng nhận.”
Vương Hữu Phúc lấy giấy chứng nhận nhập ngũ của con trai ra.
“Được, Vương Hữu Phúc, sáu người, theo chính sách được chia 30 mẫu ruộng. Được cộng thêm 30 mẫu nữa. Gần bờ sông, đều là ruộng đã canh tác.”
Nhân viên nhanh nhẹn viết khế đất: “Đây là tiền an cư. Qua bên kia, mỗi người được nhận 50 cân gạo. Hạt giống và nông cụ đến nơi sẽ nhận.”
Vương Hữu Phúc nhận lấy khế đất, tay run lên không ngừng.
Ông quay sang nói với vợ con: “Nghe thấy chưa? 60 mẫu! Lại còn là ruộng đã canh tác!”
Người bản địa đứng chen bên ngoài hàng rào nhìn vào, ánh mắt phức tạp.
Bọn họ phải xếp hàng nhận gạo, còn phải xác minh hộ tịch, thẩm tra lai lịch.
Trong khi những người mới tới này chỉ cần một tấm vé tàu là có thể được chia những mảnh ruộng tốt nhất, lại còn được phát tiền an cư.
Người bản địa im lặng nhìn.
Có người khẽ hỏi: “Thế còn chúng tôi?”
Nhân viên bên cạnh nghe thấy, sa sầm mặt nói: “Các người à? Ai phối hợp chia ruộng thì có ruộng mà cày. Ai không phối hợp, gây chuyện, thì không có ruộng, cũng không có lương thực.”
Chính sách rất nhanh được niêm yết công khai: bất cứ ai đăng ký họ Hán, đổi sang tên Hán, đưa con em vào trường học tiếng Quan thoại, đều được ưu tiên chia ruộng và giảm một nửa thuế má.
Những ai có thể truy nguyên tổ tiên về người Hán sẽ được hưởng đãi ngộ như người di dân mới.
Trước tờ cáo thị chật kín người. Người biết chữ đọc lên, người không biết chữ đứng nghe.
“Đây chẳng phải là bắt chúng ta quên gốc sao!” Một ông lão lẩm bẩm.
“Quên gốc gì chứ? Có ruộng cày, có cơm ăn mới là cái gốc.” Một người trẻ tuổi bên cạnh cãi lại.
“Ông nội tôi từng nói tổ tiên nhà tôi cuối Triều Minh chạy nạn từ Triều Châu tới đây. Tôi về tìm thử gia phả xem.”
Có người phẫn uất, có người tê liệt, cũng có người bắt đầu động tâm.
Tại một ngôi làng gần bờ đê, buổi tối, mấy vị cao tuổi tụ tập tại nhà tộc trưởng.
Một người đàn ông trung niên lên tiếng: “Nguyễn công, cứ thế này không được. Ruộng tốt đều chia cho người Hán, phần của chúng ta toàn là đất góc đất rìa. Kênh mương lại không dẫn tới đó, có trồng cũng bằng không.”
Ông lão được gọi là Nguyễn công vừa hút điếu cày vừa im lặng hồi lâu, sau đó mới nói: “Cáo thị quan phủ dán lên, các ông xem chưa? Đổi sang họ Hán, tu từ đường kiểu Hán, đưa trẻ con đến trường thì được ưu tiên chia ruộng.”
“Đó chẳng phải là bắt chúng ta quên tổ tiên sao!”
Nguyễn công nhả một làn khói: “Đời cụ cố tôi là chạy nạn từ Quảng Đông tới đây. Gia phả đã mất từ lâu, nhưng lời truyền trong nhà vẫn nói như vậy.”
Trong phòng lập tức im bặt. Mấy người nhìn nhau, trợn tròn mắt.
Tổ tiên Nguyễn công là người Hán sao? Sao trước giờ họ chưa từng nghe nói?
Một ông lão khác chần chừ nói: “Ông nội tôi cũng từng bảo tổ tiên cuối Triều Minh đi theo một vị tổng binh nào đó xuống phương Nam, nhưng đã bao nhiêu đời rồi, những người phụ trách chia ruộng có tin không?”
Nguyễn công gõ gõ cán điếu: “Bọn họ chẳng quan tâm anh thực sự có phải hay không. Ngày mai tôi lên trấn, nói rằng làng chúng ta muốn đổi sang họ Hán, tất cả đều mang họ Trần. Từ đường xây lại theo kiểu Quảng Phủ, trẻ con đều đưa đến trường.”
“Nhưng chúng ta có biết nói tiếng Quan thoại đâu.”
Nguyễn công đứng dậy: “Học! Một tháng không học được thì học ba tháng. Còn hơn đứng nhìn ruộng tốt bị người Hán lấy hết.”
Vài ngày sau, ở đầu làng dựng lên một tấm biển mới: “Trần Gia Thôn”.
Từ đường bắt đầu khởi công, thợ được mời từ Quảng Đông tới, xây theo phong cách Lĩnh Nam.
Tất cả trẻ em dưới 15 tuổi trong làng đều được đưa tới trường làng mới mở, buổi sáng học tiếng Quan thoại, buổi chiều học Tam Tự Kinh.
Khi nhân viên tới kiểm tra, Nguyễn công nâng ra một cuốn gia phả mới biên soạn. Giấy còn mới, mực còn chưa khô, nhưng viết ra dáng ra hình:
“Trần Thị nhất tộc, nguyên quán Phủ Triều Châu, Quảng Đông, vào niên hiệu Sùng Trinh triều Minh vì tránh loạn mà di cư xuống phương Nam…”
Nhân viên lật xem, lại nhìn từ đường đang được xây dựng rồi gật đầu:
“Ghi lại rồi. Làng các ông được ưu tiên chia ruộng, tỷ lệ ruộng đã canh tác tăng thêm 30%.”
Tin tức truyền ra, các làng lân cận lập tức náo động.
Có người mắng Nguyễn công không cần tổ tông.
Nhưng mắng thì mắng, khi thấy người Trần Gia Thôn bắt đầu đo đạc những mảnh ruộng tốt ven sông, càng ngày càng có nhiều làng không thể ngồi yên.
Ở một huyện khác, huyện trưởng vốn là quân nhân Quế quân chuyển ngành, làm việc vô cùng dứt khoát.
Ông ta triệu tập các đầu mục của các làng tới họp, trực tiếp ngả bài: “Muốn được chia nhiều ruộng tốt thì cứ làm theo chính sách của ủy ban. Đổi sang họ Hán, tu từ đường kiểu Hán, nói tiếng Quan thoại. Ai không muốn đổi cũng không ép. Đợi chia xong cho những người khác, nếu còn ruộng thừa thì mới chia cho các anh.”
Một đầu mục nhỏ giọng hỏi: “Huyện trưởng Hoàng, đổi họ thì đổi thế nào?”
“Đơn giản. Cả làng thống nhất đổi sang một họ Hán, biên một cuốn gia phả, tìm người biết chữ viết rõ nguồn gốc tổ tiên. Kiểu dáng từ đường, chỗ tôi có sách mẫu, kiểu Quảng Đông, kiểu Phúc Kiến, kiểu Khách Gia đều có, chọn một kiểu mà xây. Ngoài ra, đưa trẻ em trong độ tuổi đến trường, huyện sẽ phái thầy tới dạy tiếng Hán.”
“Làng chúng tôi vốn mang họ Bùi, vậy nên đổi sang họ gì?”
Huyện trưởng Hoàng nghĩ ngợi rồi nói: “Họ Bùi cũng là họ Hán, không cần đổi. Cứ nói tổ tiên là một nhánh của Hà Đông Bùi Thị, từ thời Đường di cư xuống phương Nam. Gia phả thì biên ngược lên sớm một chút.”
“Nhưng rất nhiều người không biết nói tiếng Quan thoại.”
“Học! Người lớn trẻ con cùng học. Ba tháng sau tôi phái người tới kiểm tra, ai nói được những câu giao tiếp thường ngày thì thuế giảm thêm 10%.”
Cuộc họp kết thúc, các đầu mục mang đầy tâm sự mà giải tán.
Có người lắc đầu thở dài, cũng có người đã bắt đầu tính xem nên nhận vị tổ tiên mang họ Hán nào.
Nửa tháng sau, trên bảng thống kê của Hành chính Công thự Sài Gòn, số làng “xin quy hóa” đã tăng vọt từ 7 lên 413.
Gia phả mới biên soạn chất đầy nửa tủ. Có nơi nói tổ tiên là di dân Nam Tống, có nơi nói mình là hậu duệ quân hộ Triều Minh, lại có nơi nói tổ tiên theo Trịnh Hòa xuống Tây Dương rồi ở lại.
Trương Viễn lật xem những cuốn gia phả mới biên này, dở khóc dở cười.
“Bộ trưởng, rõ ràng toàn là giả. Có một làng hôm qua còn nói tổ tiên là một nhánh của Vương thất Cao Miên, hôm nay đã đổi thành Thái Nguyên Vương Thị rồi.”
Trên những con phố Sài Gòn, biển hiệu tiếng Trung mới treo ngày càng nhiều.
Có một cửa hàng hôm qua còn gọi là bún Huế, hôm nay đã đổi thành mì hoành thánh kiểu Quảng Đông.
Ông chủ là người bản địa, vừa mới học được mấy câu tiếng Quan thoại, gặp ai cũng gọi “ăn cơm chưa”, giọng điệu nghe vô cùng kỳ quặc.
Trương Viễn cười nói: “Giả hay không giả, quan trọng sao? Họ chịu đổi họ, chịu sửa từ đường, chịu đưa con đến trường, tức là đã công nhận quy củ này. Quy củ đứng vững rồi thì chuyện sau này sẽ dễ làm.”
“Nhưng chuyện này…”
“Cậu cảm thấy làm như vậy không vẻ vang, không đường đường chính chính. Nhưng tôi hỏi cậu: để họ ôm một bụng oán khí, âm thầm gây chuyện bên dưới thì tốt hơn, hay cho họ một cái thang để họ tự leo lên thì tốt hơn?”
Viên phó quan im lặng.
Trương Viễn cũng biết, phần lớn những thay đổi này đều xuất phát từ lợi ích, làm gì có bao nhiêu chân tâm thật ý?
Nhưng ông càng hiểu rõ rằng sau một thế hệ, hai thế hệ, những tính toán này sẽ biến thành thói quen, mà thói quen sẽ biến thành sự nhận đồng.
Ruộng đất trói con người lại, ngôn ngữ khoanh họ vào cùng một vòng, từ đường thờ phụng tổ tiên của họ.
Thời gian lâu dần, tất cả rồi sẽ trở thành người Hán.
“Viết báo cáo gửi Hà Nội đi. Cứ nói cải cách ruộng đất ở phương Nam tiến triển thuận lợi, dân gian có nguyện vọng quy hóa mạnh mẽ. Số làng xin được ưu tiên chia ruộng đã vượt quá 50, mới xây 12 tòa từ đường kiểu Hán, số trẻ em nhập học vượt 2.000.”
Ông suy nghĩ một lát rồi bổ sung thêm một câu: “Kiến nghị việc điều phối người di dân trong giai đoạn sau có thể giảm tốc độ thích hợp. Tỷ lệ giữa lao động hiện có và đất đai đã dần đạt trạng thái cân bằng.”
