Chương 10: Khi kẻ thù trở thành một hình thức của tình thân
Có một khoảnh khắc trong đời mỗi ông chủ khi ông nhận ra rằng thứ mình tưởng là kẻ thù thật ra chỉ là một hình thức tình cảm không có nhãn.
Với tôi, khoảnh khắc đó xảy ra vào chiều thứ Sáu, lúc bốn giờ mười lăm, trong phòng làm việc của tôi, với một cái ghế xoay, một tách trà và hai diễn viên đang biểu diễn nghệ thuật nhại giọng.
Chuyện bắt đầu thế này.
Tôi vừa kết thúc một ngày khá dài. Sáng họp, trưa họp, chiều ký giấy. Tôi ngồi trên ghế, tay xoa gáy, mắt nhìn cuốn "Tài chính cho người không làm tài chính" trên bàn trà. Nó vẫn nằm ở đó, chưa ai mở. Tôi đang tính xem có nên đổi chiến thuật, từ cuốn sách sang thứ gì đó ít sách vở hơn, thì cửa bật mở.
Không có tiếng gõ ba nhịp. Cả hai cô cùng bước vào, mặt nghiêm trọng một cách đáng ngờ.
— Sếp ơi — Chi nói. — Tụi em có một tiết mục.
— Tiết mục gì?
— Dạ, tiết mục văn nghệ. Để cảm ơn sếp đã vất vả cả tuần.
Tôi cảnh giác ngay. Trong sách cổ có câu: khi kẻ địch tặng quà, hãy kiểm tra xem nó có bụng rỗng không.
— Hai đứa định làm gì?
— Dạ không làm gì xấu cả — Miên nói, mắt chớp chớp. — Chỉ là tái hiện lại cuộc họp tuần trước thôi ạ. Để sếp thấy mình truyền cảm hứng cỡ nào.
Chi kéo một chiếc ghế xoay ra giữa phòng, ngồi xuống, bắt chéo chân, tay chống cằm. Miên thì đứng sang bên, tay ôm một tập giấy như ôm hồ sơ khách hàng.
Tôi ngồi trên ghế, hoàn toàn bất lực, như một khán giả bị khóa chặt vào rạp chiếu phim.
Chi hắng giọng. Rồi cô thay đổi.
Tôi không biết phải tả thế nào cho đúng. Khuôn mặt cô chùng xuống nửa phân, lưng hơi còng, mắt nheo lại theo cái cách mà tôi biết chắc mình vẫn nheo mỗi khi nghĩ ngợi. Tay trái cô nâng ly trà tưởng tượng, ngón út hơi cong, tay phải xoay nhẹ cây bút. Giọng cô trầm xuống một quãng, thêm một chút khàn và một chút thở dài, đúng cái chất giọng của một người đã ngủ ít hơn mức cần thiết suốt mười năm.
— Ừm — Chi nói, bằng giọng tôi. — Các em ơi. Tháng này, ta cần... ừm... tinh thần chủ động.
Tôi suýt rớt tách trà.
Đó chính xác là câu tôi đã nói trong cuộc họp tuần trước. Cả ngữ điệu. Cả cái quãng nghỉ giữa "cần" và "tinh thần". Cả cái "ừm" mà tôi không bao giờ nhận ra mình hay nói.
Miên bước ra, đổi vai. Cô thả vai xuống, cười nhạt kiểu hơi khinh khỉnh, vén tóc ra sau tai, và giơ tay như một người khách hàng đang đàm phán giá.
— Anh ơi — Miên nói, giọng đổi sang một người đàn ông trung niên rất giống ông Phúc ở Đại Phát. — "Chủ động" là bao nhiêu phần trăm giảm giá vậy anh?
Chi, đóng vai tôi, ngập ngừng. Cô nhìn trần nhà. Cô nâng tách trà tưởng tượng.
— Ừm... cái này... phải xem xét.
— Xem xét là bao lâu hả anh?
— Ừm... sẽ xem xét.
— Dạ, thế "biên lợi nhuận" của anh là bao nhiêu?
— Ba mươi phần trăm.
— Là markup hay margin ạ?
Chi dừng lại. Rồi, với một biểu cảm hoàn hảo của ông chủ vừa nhận ra mình đã nói điều gì đó không nên nói, cô thả vai xuống và thốt, nhỏ nhẹ, tuyệt vọng:
— ...Tắt.
Tôi cười.
Không phải nụ cười lịch sự. Không phải cái nhếch mép của người bị trêu mà vẫn cố giữ phong độ. Mà là một tiếng cười vỡ ra từ sâu bên trong, như đập nước bị vỡ, dồn từ lồng ngực lên cổ họng, rồi bật ra thành một tiếng rất to, rất không kiểm soát, rất không giống một ông chủ ba tỷ một tháng.
Tôi cười đến mức phải bám vào cạnh bàn. Cười đến mức nước mắt chảy ra. Cười đến mức hai tay ôm bụng, đầu gục xuống, và phải ho mới thở lại được.
— Hai đứa — tôi hổn hển. — Hai đứa... bắt chước... giống thật đấy!
Tôi ngẩng lên. Hai cô đứng đó, cứng đờ. Chi vẫn bắt chéo chân, nhưng mặt cô không còn là mặt sếp nữa. Miên cầm tập giấy, miệng hơi hé.
Cả hai nhìn tôi như nhìn một con thú lạ vừa phát ra âm thanh chưa từng có trong rừng.
— Sếp cười? — Chi nói.
— Cười — tôi nói, lau mắt. — Có gì lạ?
— Dạ... — Miên ngập ngừng. — Có ạ. Sếp chưa bao giờ cười như vậy.
— Từ giờ sếp sẽ cười nhiều hơn.
Miên quay sang Chi, thì thầm, nhưng tôi vẫn nghe rõ:
— Em thấy ớn. Lần trước sếp cười kiểu này là trước khi trừ thưởng cả phòng.
Chi gật đầu, rất nghiêm túc.
— Tao nhớ. Hôm đó sếp cười ba tiếng rồi tuyên bố cắt tiền tiếp khách.
— Đó là năm 2021 — tôi nói. — Và hôm đó là lần cuối chúng ta có tiền tiếp khách bị thất thoát.
Cả ba chúng tôi nhìn nhau một lúc. Rồi Chi bật cười, Miên bật cười, và tôi, sau một giây cố giữ thể diện, lại cười theo.
Tối đó tôi nằm trên giường và nhìn trần nhà, và lần đầu tiên sau nhiều tuần, tôi không tính toán gì cả. Tôi chỉ nghĩ về tiếng cười của mình.
Tôi nhớ lần gần nhất tôi cười như thế là khi nào. Không nhớ. Có lẽ trước khi công ty có con số ba tỷ. Có lẽ trước khi tôi có chức "sếp". Có lẽ từ hồi còn chạy xe máy mang hồ sơ cho khách, ngồi uống trà đá ven đường với anh em, kể chuyện cười dở mà cười thật to.
Và đột nhiên, câu nói của ông Tư vang lên trong đầu tôi: "Người ta chỉ dám mất nết với người mà họ tin là không phản bội họ."
Tôi nhớ lại cảnh buổi chiều. Chi đóng vai tôi, và không hề ác ý. Cô bắt chước đúng cái "ừm" của tôi, đúng cái cách tôi xoay bút, đúng cái chỗ tôi nói tắt. Cô nhớ từng chi tiết nhỏ nhất. Mà muốn nhớ từng chi tiết nhỏ nhất của một người, bạn phải nhìn người đó rất kỹ, rất lâu, và rất quan tâm.
Hai cô không chỉ trêu tôi. Họ đo tôi. Mỗi lần trêu, họ đẩy một chút, xem tôi phản ứng thế nào, rồi đẩy thêm một chút. Họ không muốn phá tôi. Họ muốn biết tôi sẽ chịu đến đâu, và khi tôi vẫn chịu, họ biết mình vẫn an toàn.
Trong tâm lý học, người ta gọi cách nhìn này là "đối khung". Cùng một hành vi, cùng một sự kiện, nhưng bạn đặt nó trong khung nào thì nó mang ý nghĩa khác hẳn. Bị trêu có thể là bị coi thường. Cũng có thể là dấu hiệu của tin tưởng.
Suốt sáu tháng qua, tôi nhìn cùng một bức tranh qua khung thứ nhất và thấy sỉ nhục. Chỉ cần chuyển sang khung thứ hai, tôi thấy một thứ gần như tình thân, vừa lãy lội vừa vụng về.
Tôi mỉm cười trong bóng tối. Tôi hiểu vì sao ông Tư cười nhếch mép ở hồ câu hôm đó.
Nhưng tôi là ông chủ, không phải thánh nhân. Hiểu ra điều gì đó không có nghĩa là tôi định tiếp tục làm bia đỡ đạn.
Tôi lật sổ đỏ, tìm trang trắng, và bắt đầu viết ra những điều mình đã nghĩ.
Nếu chống, tôi mất. Hai cô sẽ lùi, hoặc đi, hoặc nổi giận. Dù cách nào, tôi mất.
Nếu nhịn, tôi vẫn mất. Sẽ không có đột biến, chỉ có sự bào mòn từ từ của lòng tự trọng và của quyền lực mềm.
Còn nếu hùa theo?
Tôi dừng bút. Ý nghĩ này lạ lùng, và đẹp theo một cách nguy hiểm.
Tôi nhớ có đọc về một cuộc thi nổi tiếng do nhà khoa học chính trị Robert Axelrod tổ chức vào những năm tám mươi. Ông mời các nhà nghiên cứu khắp thế giới nộp chiến lược máy tính để chơi một trò chơi lặp đi lặp lại, trong đó hai bên có thể hợp tác hoặc phản bội nhau. Rất nhiều chiến lược phức tạp, tinh vi, đầy thủ đoạn. Và người thắng là chiến lược đơn giản nhất: lần đầu hợp tác, sau đó làm đúng những gì đối phương vừa làm. Hợp tác thì đáp hợp tác. Phản bội thì đáp phản bội. Nhưng sẵn sàng tha thứ.
Tên của nó là "tit for tat", tạm dịch: ăn miếng trả miếng, có tha thứ.
Hai cô nhân viên của tôi không phản bội tôi. Họ trêu, họ cà khịa, họ dắt mũi, nhưng mọi thứ họ làm đều giữ công ty đi lên. Nếu so với bảng tính của Axelrod, đây là một trò chơi hợp tác trá hình, với bề mặt đối đầu và đáy là liên minh.
Vậy chiến lược tốt nhất không phải là phản bội trước. Cũng không phải là nhịn. Mà là đáp lại bằng chính ngôn ngữ họ dùng, sẵn lòng chơi, và ngầm thiết kế luật chơi.
Tôi lẩm bẩm: "Cho họ chơi. Nhưng luật do mình soạn."
Tôi chép dòng cũ từ cuốn sổ đen sang sổ đỏ: "Không đánh được thì... thu phục?" Lần này, tôi xóa dấu hỏi.
Không đánh được thì thu phục.
Rồi bên dưới, tôi viết thêm, bằng nét chữ không còn do dự:
"Thu phục bằng cách cho họ tự nguyện bị thu phục."
Tôi đọc lại câu đó ba lần. Câu nghe hơi mâu thuẫn, nhưng tôi thích sự mâu thuẫn đó. Trong nghề quản trị, những nước đi tốt nhất thường nằm giữa hai điều tưởng như không thể đi cùng nhau.
Bên ngoài, trời bắt đầu mưa. Tiếng mưa gõ nhẹ lên cửa kính, đều đặn, như nhịp gõ cửa ba lần quen thuộc.
Ở góc phòng ngủ, hai bộ cần câu cũ nằm im trong túi vải. Tôi nhìn chúng, chợt thấy mình đang mỉm cười một cách không cần lý do, chỉ vì tôi vừa có một kế hoạch.
Mà thật ra, kế hoạch này cũng chưa có tên. Cũng chưa có chi tiết. Nhưng nó có một điều hiếm hoi: nó bắt đầu từ một tiếng cười.
