Chương 13: Chiếc bánh vẽ và những điều khoản phòng hờ
Tôi gọi nó là "bánh vẽ" trong sổ đỏ, nhưng tên file trên máy tính thì lịch sự hơn: "Chuong_trinh_Doi_tac_Ke_nhiem_v1".
Nó mất ba đêm để thành hình. Đêm thứ nhất tôi viết sai. Đêm thứ hai tôi viết dở. Đêm thứ ba tôi viết xong và nhận ra mình vừa tạo ra một thứ vừa tử tế vừa đáng ngờ, giống như một món quà gói rất đẹp mà người tặng đã giấu kèm tờ hóa đơn.
Tối thứ Ba, tôi ở lại văn phòng muộn, tắt hết đèn ngoài hành lang, chỉ bật đèn bàn. Cây cần câu đứng ở góc, bóng nó đổ dài lên tường như dấu chấm hỏi khổng lồ. Tôi pha ấm trà mới, ngồi xuống, mở tập tin, và bắt đầu từ đầu.
Cấu trúc gồm ba tầng.
Tầng một là cổ phần ảo. Trong tiếng Anh gọi là phantom equity hay phantom stock. Hai cô sẽ không có cổ phần thật trong thời gian đầu, nhưng được hưởng một khoản tiền tính theo kết quả kinh doanh, như thể họ có. Trong Chương trình của tôi, đó là ba mươi phần trăm lợi nhuận tăng thêm so với mức nền, chia đôi cho hai người, đúng như chị Hạnh gợi ý. Ưu điểm lớn nhất với chủ doanh nghiệp: họ không có quyền biểu quyết, không đứng tên trong sổ cổ đông, không làm loãng quyền kiểm soát. Họ nhận tiền, không nhận quyền.
Tầng hai là mốc hai năm. Sau hai năm, nếu mọi thứ suôn sẻ, họ sẽ chính thức tiếp quản điều hành: quyết định giá, quyết định nhân sự, quyết định ngân sách. Tôi lùi về vai hội đồng quản trị. Nói đơn giản hơn: tôi sẽ không còn phải duyệt từng tờ giấy ký.
Tầng ba là mốc mười năm. Nếu họ vẫn ở lại và đạt điều kiện, cổ phần ảo sẽ chuyển đổi thành cổ phần thật, theo lịch vesting. Tôi viết: năm thứ năm, năm mươi phần trăm số cổ phần được "mở khóa". Năm thứ mười, một trăm phần trăm. Tổng cộng, cổ phần thật tối đa là hai mươi phần trăm công ty, chia đều cho hai người, chuyển nhượng từ phần của tôi, không phát hành thêm, nên không làm loãng ai.
Tôi đọc lại đoạn này, và đúng ở chỗ "từ phần của tôi", lòng tôi chùng xuống một chút. Hai mươi phần trăm công ty. Một trăm tám mươi tỷ nhân hai mươi phần trăm. Ba mươi sáu tỷ, nếu giá trị công ty giữ được. Và đó là phần tôi, bằng tay mình, ký chuyển nhượng.
Tôi gõ tiếp. Ngón tay không run, nhưng chậm.
Phần tiếp theo là phần mà chị Hạnh gọi là "áo giáp". Tôi gọi nó là "lòng đa nghi của người từng bị cắn."
Điều khoản thứ nhất: cliff. Trong thuật ngữ khởi nghiệp, cliff là mốc tối thiểu mà người nhận phải làm đủ thời gian mới được hưởng bất cứ thứ gì. Tôi đặt hạn mức: làm chưa đủ mười hai tháng kể từ ngày ký thì quyền lợi bằng không. Lý do đơn giản: tôi không muốn có người ký, ăn thử hai tháng, rồi nghỉ mang theo quyền lợi.
Điều khoản thứ hai: người ra đi tốt và người ra đi xấu. Tiếng Anh gọi là good leaver và bad leaver. Nếu một người nghỉ vì ốm nặng, vì chuyện gia đình, vì hết tuổi lao động, hoặc bị công ty cho nghỉ vô cớ, họ được giữ phần đã mở khóa. Nếu một người sang làm cho đối thủ, hoặc vi phạm nghiêm trọng quy tắc công ty, họ mất sạch phần chưa đổi thành cổ phần thật, và phần đã đổi phải bán lại cho công ty theo giá thận trọng.
Điều khoản thứ ba: cam kết không cạnh tranh sau khi nghỉ việc trong một thời hạn nhất định. Tôi gõ, rồi ngồi nhìn nó rất lâu. Tôi biết điều khoản này ở Việt Nam không phải lúc nào cũng có hiệu lực mạnh như trên giấy, và tôi cần luật sư xem kỹ. Nhưng tôi vẫn gõ. Nó giống một cái khóa cửa mà bạn biết có thể bị phá, nhưng vẫn thấy yên tâm khi nghe tiếng "cạch".
Tôi đọc lại ba điều khoản, thấy từng chữ đều hợp lý. Nhưng khi gộp lại, tôi nhận ra nó giống một bản hợp đồng giữa hai bên không tin nhau. Và tôi, người viết nó, đang đứng ở phía cầm bút.
Mười giờ tối, điện thoại rung. Chị Hạnh.
— Sếp chưa về? — giọng chị vang lên, khô khan.
— Chị biết sao?
— Tôi nhìn thấy đèn phòng sếp từ ngoài đường. Tôi đi ngang để mua bánh. Sếp đang soạn à?
— Ừ.
— Cho tôi xem thử đoạn về mức nền.
Tôi gửi. Hai phút im lặng. Rồi chị gọi lại, giọng nghiêm hơn.
— Điều 6.4. "Mức nền có thể được điều chỉnh khi có biến động bất thường." Ai xác định biến động bất thường?
— Bên A.
— Tức sếp.
— Tức là tôi.
— Còn Điều 7.2. "Việc đánh giá hiệu quả để chuyển đổi cổ phần thật tại mốc mười năm do Bên A xác định." Cũng sếp?
— Ừ.
— Sếp có định dùng hai điều này để cắt xén hai đứa nó không?
— Không.
— Vậy sao ghi?
— Để phòng.
Đầu dây bên kia im lặng. Tôi nghe rõ tiếng gió thổi, tiếng xe máy lướt qua.
— Sếp à — giọng chị Hạnh chậm lại. — Cái gì ghi "để phòng" trong hợp đồng thường có ngày thành "để dùng". Không phải vì người viết xấu. Mà vì khi hoàn cảnh đổi, ai cầm quyền xác định thì người đó sẽ có cách giải thích thuận lợi nhất cho mình.
— Tôi biết.
— Sếp biết mà vẫn ghi?
Tôi nhìn cây cần câu trong góc.
— Chị Hạnh, ngày xưa tôi tin một người hoàn toàn, không có điều khoản nào, và tôi mất gần hết những gì mình có. Tôi không dám để hai cánh cửa đó mở một lần nữa. Tôi biết cái này là bất công cho hai cô. Nhưng tôi chưa đủ dũng cảm để xóa nó.
Chị Hạnh im lặng khá lâu.
— Được — chị nói. — Tôi không ép sếp. Nhưng tôi sẽ nhớ chuyện này. Và nếu một ngày hai đứa nó đọc ra, đừng nói là tôi không cảnh báo.
Chị cúp máy.
Tôi ngồi đó, trong ánh đèn vàng, nghe tiếng chuông tắt, và biết mình vừa để lại trong hợp đồng của chính mình một cái hố nhỏ mà tôi hy vọng sẽ không ai ngã vào, kể cả tôi.
Chín giờ sáng hôm sau, anh Bình bước vào, xem bản nháp mà tôi đưa. Anh đọc rất kỹ, mất hai mươi phút, một lần không ngẩng lên.
— Sếp — anh nói, sau cùng. — Nếu hai chị nghỉ sau năm thứ năm thì cổ phần thế nào ạ?
— Vesting theo năm. Năm thứ năm được năm mươi phần trăm, năm thứ mười được một trăm phần trăm. Nghỉ vì lý do chính đáng thì giữ phần đã mở khóa. Nghỉ sang đối thủ thì mất.
— Nghe... chặt chẽ nhưng công bằng.
— Công bằng là điều kiện để bánh vẽ có người ăn — tôi nói. — Không công bằng thì chỉ có người chê.
Anh Bình gật. Rồi anh đặt bản nháp xuống bàn, chỉ vào một dòng, nhẹ nhàng như đang chỉ vào vết nứt trên tường.
— Sếp, em có một câu hỏi. Không phải về pháp lý.
— Anh hỏi đi.
— Sếp có định làm thật không ạ?
Tôi nhìn anh. Anh nhìn tôi, qua cặp kính gọng đen, ánh mắt bình tĩnh của người chưa bao giờ nói dối, kể cả khi nói dối là cách lịch sự nhất.
— Làm thật là sao? — tôi hỏi.
— Là nếu hai chị làm đủ điều kiện, sếp sẽ giao thật. Không tìm lý do, không kéo dài, không cắt xén.
Một khoảng im lặng. Ngoài cửa sổ, tiếng ve đã tắt hẳn từ khi trời lạnh.
— Tôi định làm thật — tôi nói. Câu nói bật ra nhanh hơn tôi tưởng, và nghe rõ hơn tôi tưởng.
— Vậy thì em yên tâm — anh Bình đáp. — Còn chuyện điều khoản "để phòng", em tin sếp sẽ biết lúc nào nên xóa.
Anh đứng dậy, cúi chào, ra khỏi phòng. Tôi ngồi lại với cảm giác lạ: vừa được tin, vừa bị nhắc.
Tối thứ Tư, tôi hoàn tất bản v1. Mười một trang. Tôi in ra, đóng bìa nhựa, đặt trước mặt, đọc lại từ đầu đến cuối.
Tôi nghĩ đến Chi, cô gái đã khóc trong nhà vệ sinh vì một người đàn ông mặc vest xanh. Tôi nghĩ đến Miên, cô gái ngồi một mình trước bảng cân đối nhìn mà không dám chạm. Tôi nghĩ đến sáu tháng qua, đến bánh bao trứng cút, đến mười hai phần trăm giảm giá và bốn mươi bảy ngày DSO.
Rồi tôi nghĩ tới câu hỏi nhẹ nhàng nhất, và cũng khó nhất mà tôi từng tự hỏi: Bánh vẽ có thành bánh thật không?
Một cái bánh vẽ chỉ là lừa đảo nếu người vẽ không có ý định làm bánh thật. Nếu người vẽ có ý định, nếu bột đã chuẩn bị, lò đã nóng, thì cái bánh đó chỉ là bánh chưa nướng.
Tôi mở sổ đỏ, lật đến trang đầu bìa. Dưới dòng "Dự án thu phục", tôi viết tiêu đề cuối cùng của bản kế hoạch:
"Bánh vẽ, nhưng bột thật."
Tôi gạch dưới nó hai lần. Rồi, ở lề phải, bằng nét chữ nhỏ hơn, gần như không ai đọc được, tôi ghi thêm:
"Điều 6.4. Điều 7.2. Nhớ xóa. Khi nào đủ tin."
Tôi nhìn dòng đó. Tôi biết nó là lời hứa với chính mình, và biết rõ nhất, người dễ nuốt lời hứa nhất trên đời chính là mình.
Ở góc phòng, cây cần câu đứng im. Ánh đèn bàn hắt lên thân nó một vệt sáng mảnh.
Tôi tắt đèn.
