Chương 18: Điểm giới hạn của cỗ máy
Có một con số trên màn hình dashboard sáng thứ Hai tuần đầu tháng mười hai, và con số ấy làm cả phòng họp im lặng đúng ba giây.
Bốn mươi phần trăm.
Doanh số của Chi và Miên trong quý tăng bốn mươi phần trăm so với quý trước. Mỗi người từ mười tám phẩy sáu tỷ lên hai mươi sáu phẩy không bốn tỷ. Cộng cả hai, năm mươi hai phẩy không tám tỷ, trong khi mười hai nhân viên còn lại vẫn quanh mức hai mươi hai phẩy tám tỷ. Tổng doanh thu quý của cả công ty vọt từ sáu mươi lên bảy mươi bốn phẩy tám tỷ.
Anh phụ trách slide, vẫn là anh chàng hay đọc kết quả họp, đọc con số đó như đọc điện tín từ chiến trường.
— Chúc mừng chị Chi, chị Miên!
Cả phòng vỗ tay. Hai cô ngồi hàng giữa, mỉm cười, cúi đầu, tay đặt trên đùi. Dáng ngồi của hai người chưa bao giờ ngoan đến vậy, và tôi, đứng đầu bàn, nhận ra một chi tiết mà người khác không thấy: dưới mắt hai cô có vệt quầng nâu rất nhạt, vệt của người ngủ ít.
Còn ở cuối bàn, anh Tuấn "Cú" không vỗ tay. Anh khoanh tay, nhìn lên màn hình, ánh mắt đã đổi.
Tôi tìm hiểu nguồn gốc con số kỹ hơn người ta tưởng.
Tối hôm đó, tôi ở lại phòng, gọi anh Bình, nhờ phân tích dữ liệu bán hàng hai cô theo từng khách. Anh ngồi hai tiếng, trả lại tôi một bảng gọn.
Một nửa mức tăng đến từ khách cũ mua thêm. Chi đã nâng cấp nhiều hợp đồng lên gói cao hơn, đó là upsell, tức bán gói đắt hơn cho cùng khách. Miên đã bán thêm các dịch vụ bổ trợ: bảo trì, đào tạo, quản lý tồn kho, đó là cross-sell, tức bán thêm sản phẩm đi kèm. Nửa còn lại đến từ khách mới, và gần hai phần ba trong số đó đến từ giới thiệu.
Tôi nhìn bảng dữ liệu, thấy lòng nhẹ đi một chút. Đây không phải loại tăng trưởng nóng bằng giảm giá. Cũng không phải khách rẻ. Đây là kiểu tăng trưởng của người làm ăn nghiêm túc: tăng từ khách cũ trước, vì nhiều nghiên cứu ước tính giữ một khách cũ rẻ hơn tìm một khách mới khoảng năm lần.
Nhưng cùng lúc, tôi để ý một điều khác.
Hai cô tăng bốn mươi phần trăm trong một quý. Một quý có chín mươi ngày. Họ không có thêm tay chân, không có thêm giờ. Vậy họ lấy thời gian ở đâu?
Câu trả lời đến trong thang máy.
Sáng thứ Năm, tôi vào thang máy tầng một và thấy Chi đứng trong đó, một mình, tay ôm cặp, dựa lưng vào vách. Mắt cô nhắm. Tôi bước vào, bấm tầng tám, cửa đóng. Chi vẫn nhắm mắt.
Tôi đứng đó, không dám thở mạnh. Thang máy đi lên, tầng hai, tầng ba, tầng bốn. Chi trượt dọc theo vách, từng chút, rồi đầu cô hơi ngả sang một bên. Cô ngủ.
Cô ngủ đứng, trong thang máy, giữa hai người không ai nói gì, khuôn mặt thả lỏng đến mức tôi gần như không nhận ra cô. Không có nụ cười xã giao. Không có ánh mắt cà khịa. Chỉ có một cô gái hai mươi chín tuổi đã dùng hết sức lực cho đến phút cuối.
Tầng năm. Cửa mở. Cô giật mình, mở mắt.
— Dạ... sếp.
— Chi, em ngủ mấy tiếng một đêm?
— Dạ... — cô chớp mắt — vừa đủ ạ.
— Đủ là mấy tiếng?
— Dạ bốn tiếng. Có khi năm.
— Em còn gặp khách lúc nào?
— Dạ sáu giờ sáng với ông giám đốc nhà máy bên Hải Dương, anh ấy chỉ rảnh lúc đó ạ. Rồi chín giờ đêm họp online với bên Đà Nẵng.
Tôi nhìn cô. Cô nhìn tôi. Trong mắt cô, tôi thấy một thứ rất quen thuộc, và nhận ra mình đã từng thấy nó trong gương, mười lăm năm trước.
Cửa thang máy đóng lại.
Chị Hạnh tìm tôi chiều hôm đó.
Chị đứng ở cửa phòng, không bước vào, tay cầm một tập giấy.
— Sếp, tôi có hai tin. Một tin tốt, một tin xấu.
— Tin tốt trước.
— Doanh số tăng.
— Chị đùa à?
— Tôi nói vậy cho đủ nghi thức — chị đáp, không cười. — Tin xấu là công nợ phải thu cũng tăng.
Chị đặt tập giấy lên bàn tôi. Một bảng đơn giản, ba cột. Cột đầu là doanh thu tăng thêm trong quý: mười bốn phẩy tám tám tỷ. Cột hai là số ngày thu tiền trung bình của các hợp đồng mới: bốn mươi lăm ngày. Cột ba là kết quả chị đã tính sẵn: bảy phẩy bốn bốn tỷ.
— Doanh thu tăng thêm mười bốn phẩy tám tỷ, chia chín mươi ngày, mỗi ngày một trăm sáu mươi lăm triệu. Nhân bốn mươi lăm ngày, là bảy tỷ bốn đang nằm trong tay khách hàng, chưa về tài khoản công ty.
Tôi nhìn con số. Bảy tỷ bốn.
— Chưa kể — chị Hạnh nói tiếp — tồn kho cũng phải tăng để đáp ứng đơn hàng. Hàng nhập về, mình trả nhà cung cấp sau ba mươi ngày. Khách trả mình sau bốn mươi lăm ngày. Mười lăm ngày chênh lệch đó là vốn lưu động mình phải tự tài trợ. Tăng trưởng nhanh là tin vui, nhưng cũng là cách dễ nhất để một công ty có lãi trên giấy mà cạn tiền mặt trong tài khoản.
— Công ty mình không thiếu tiền.
— Hiện tại chưa. Nếu tăng thêm hai quý nữa mà thu tiền vẫn chậm như vậy, sếp sẽ phải vay ngân hàng, hoặc rút từ tiền sếp.
Chị nhìn tôi, nghiêm túc đến mức tôi nuốt khan.
— Tôi cần sếp nhắc hai đứa nó chuyện đòi tiền.
— Tôi sẽ nhắc.
— Nhắc kiểu không làm nó thấy mình dốt.
— Biết rồi.
Chị Hạnh gật, quay đi, rồi dừng ở cửa.
— Còn một chuyện nữa. Tôi thấy Miên ho hai tuần rồi. Ho khan. Con bé không chịu đi khám.
Rồi chị ra khỏi phòng, để lại tôi với bảng số, một tách trà nguội, và nỗi lo lớn hơn con số.
Có những ông chủ vui vì nhân viên làm việc hết mình. Tôi từng là một trong số đó. Mười năm trước, tôi nghĩ nhân viên chăm chỉ là tài sản.
Bây giờ tôi hiểu: nhân viên kiệt sức là khoản nợ.
Hai cô cày như điên vì tin vào bánh vẽ. Mà động lực từ bên ngoài, thứ động lực đến từ phần thưởng, từ cổ phần, từ danh tiếng, có thể đốt cháy người ta nhanh hơn cả áp lực. Tôi đã thiết kế một Chương trình khiến hai cô muốn làm việc không ngừng, và tôi chưa thiết kế nhịp nghỉ cho họ.
Trong ngành bán hàng, người ta gọi hiện tượng này là kiệt sức nghề nghiệp, tiếng Anh là burnout. Nó thường đến không báo trước: một sáng người sales giỏi nhất đội biến mất, hoặc nằm viện, hoặc bỏ nghề. Quản lý tốt coi sức bền của nhân sự là tài sản của công ty, và đưa nhịp nghỉ vào chính sách như đưa chi phí tài chính vào bảng cân đối.
Tôi quyết định hành động.
Sáng thứ Hai, tôi gọi cả hai vào phòng, đóng cửa, và đưa mỗi người một tờ giấy.
— Quyết định nghỉ phép bắt buộc — Chi đọc to, từng chữ. — Ba ngày. Từ thứ Tư đến thứ Sáu tuần này. Sếp, đây là cái gì?
— Quyết định nghỉ phép.
— Em thấy chữ "bắt buộc".
— Ừ.
— Sếp — Miên nói, giọng nhẹ, nhưng mắt đã mở to — tuần này tụi em có hai hợp đồng quan trọng. Tuần sau có đợt đấu thầu. Tụi em không thể nghỉ.
— Sếp đang phá kế hoạch mười năm của tụi em! — Chi bật ra, nửa đùa nửa thật, giọng cao lên.
— Sếp đang giữ kế hoạch mười năm của hai đứa — tôi nói. — Mà muốn giữ được, hai đứa phải còn sống.
— Sếp phóng đại.
— Chi, hôm thứ Năm tuần trước em ngủ gục trong thang máy.
Chi im bặt. Mặt cô đỏ từ cổ lên má.
— Còn Miên — tôi quay sang — chị Hạnh nói em ho hai tuần chưa khám.
— Dạ... chỉ ho thường ạ.
— Hai tuần mà thường là không thường.
Cả hai nhìn nhau. Rồi Chi đứng dậy, khoanh tay.
— Sếp không có quyền ép tụi em nghỉ phép.
Tôi không nói gì. Tôi mở ngăn kéo, lấy ra hai bản hợp đồng lao động của hai cô, đóng kẹp xanh, và mở đến trang bốn. Ở đó, một dòng đã được tôi tô vàng từ tối hôm qua.
Tôi đẩy tờ giấy qua bàn.
— "Người sử dụng lao động có trách nhiệm bảo đảm thời giờ nghỉ ngơi và điều kiện làm việc an toàn cho người lao động." — Chi đọc, giọng chậm dần. — ...Sếp.
— Hợp đồng của em.
— ...Sếp gài tụi em bằng chính hợp đồng của tụi em?
— Hồi đó em từng gài sếp bằng cách này — tôi nhớ lại — và sếp học nhanh.
Miên che miệng, vai run. Chi trừng mắt nhìn tôi, rồi nhìn tờ giấy, rồi nhìn Miên. Một phút im lặng, rồi cô phì cười, tiếng cười chen giữa giận và thua.
— Sếp đáng ghét.
— Sếp thương hai đứa mới nói.
— Câu này đừng dùng nữa! — Chi kêu lên. — Sếp ăn cắp vũ khí của tụi em!
Trước khi hai cô đi, tôi nhận một cuộc gặp khác.
Anh Tuấn "Cú" gõ cửa phòng tôi lúc bốn giờ chiều. Anh bước vào, đóng cửa, không ngồi.
— Sếp — anh nói. — Doanh số tăng bốn mươi phần trăm mà phòng vận hành không được báo trước. Giao hàng, hỗ trợ kỹ thuật, kho bãi, ai chịu?
Tôi chưa kịp trả lời thì cửa phòng hé mở. Chi và Miên đứng ở khe cửa, có lẽ định hỏi tôi chuyện gì đó, và nghe thấy.
Chi bước vào.
— Anh Tuấn à, chúng em ký hợp đồng thì tất nhiên hai bên cùng chịu.
— Nhưng tôi chịu nhiều hơn.
Một khoảnh khắc căng thẳng. Tôi định lên tiếng, nhưng Miên đã nhẹ nhàng tiến lên, đứng cạnh Chi.
— Anh nói đúng — cô nói. — Em xin đề xuất họp phối hợp mỗi thứ Hai. Em sẽ báo trước pipeline cho anh, kèm dự báo tuần, để phòng vận hành có thời gian chuẩn bị.
Anh Tuấn khựng lại. Anh nhìn Miên, rồi nhìn Chi, rồi nhìn tôi, như một người chờ xem có cái bẫy nào dưới chân.
— ...Hừm — anh nói. — Được.
Rồi anh quay ra, và tôi thấy, qua khe cửa, một góc môi anh hơi nâng lên. Chỉ nửa milimet. Nhưng tôi biết, đó là nửa milimet có thật.
Tối đó, tôi ngồi ở bàn làm việc, nhìn cây cần câu, và nghĩ: kế hoạch này đang chạy nhanh hơn tôi dự tính.
Hai cô tăng trưởng bốn mươi phần trăm. Chị Hạnh có khoản công nợ bảy tỷ bốn. Anh Tuấn bắt đầu để ý, và nếu để ý không đúng cách, sẽ biến thành ghen tị. Hai cô cần nghỉ, nhưng tôi biết họ sẽ ôm laptop đi nghỉ, mở email lúc nửa đêm.
Tôi mở sổ đỏ, viết:
"Bánh vẽ có tác dụng mạnh hơn dự kiến. Lo: kiệt sức, công nợ, Tuấn."
Tôi dừng bút, rồi viết thêm một dòng nhỏ:
"Nhưng lần đầu tiên, lo vì chúng nó làm quá tốt."
Tôi mỉm cười, lần đầu sau một ngày dài.
Rồi điện thoại rung. Tin nhắn nhóm chat riêng mà hai cô đã thêm tôi vào từ lúc nào không hay, tên nhóm: "Ông chủ có cần bảo vệ không."
Chi: "Sếp ơi, nghỉ ba ngày nhưng em được mang laptop không?"
Tôi gõ, ngón cái dừng một giây:
"Không."
Chi: "Mang sách tài chính thì sao ạ?"
Miên: "Em xin phép mang cuốn xanh. Tối nay em mới đọc được Chương hai."
Tôi nhìn tin nhắn, rồi nhìn đồng hồ. Mười giờ đêm. Cuốn sách "Tài chính cho người không làm tài chính" mà tôi đặt làm mồi, giờ đã được mượn hơn hai tuần mà không ai nói cho tôi biết.
Tôi trả lời:
"Được. Mang sách. Không mang laptop."
Rồi tôi tắt đèn, ngồi trong bóng tối, và nhận ra mình không còn cần giả vờ ngơ trước tin nhắn đó nữa.
