Chương 21: Xấp báo cáo không có thuật ngữ kế toán
Câu hỏi nhẹ của Chi, tối hôm đó, hóa ra là: "Sếp có định cho tụi em nghỉ Tết đến mùng mấy không?"
Tôi trả lời: "Mùng mười." Chi gửi lại ba biểu tượng nhảy múa. Miên gửi một biểu tượng cúi đầu. Rồi nhóm chat im.
Đó là toàn bộ hậu quả của đêm tất niên, và tôi thấy mình may mắn.
Kỳ nghỉ Tết trôi qua với hai cây cần câu mới đặt thêm trong nhà, một chuyến thăm ông Tư và một bát canh măng mà ông nấu nước dùng đặc đến mức có thể dùng làm keo dán. Mùng mười, công ty mở cửa. Mười ngày sau đó, mọi thứ chạy lại bình thường, như một chiếc xe đã nghỉ đủ để nổ máy lăn bánh.
Và sáng thứ Hai tuần thứ ba của tháng Hai, tôi bắt đầu.
Tôi đã chuẩn bị rất kỹ.
Nhiều người hiểu lầm: dạy ai đó điều họ sợ không phải là ép họ đối mặt. Đó là thiết kế một cánh cửa đủ nhỏ để họ bước qua mà không nhận ra mình đã bước. Nhờ ba thí nghiệm hồi trước, tôi biết hai cô không sợ số, họ sợ cái áo kế toán của số. Vì vậy, tôi cởi áo đó ra.
Tôi nhờ anh Bình xuất báo cáo kết quả kinh doanh tháng một. Rồi tôi viết lại nó từ đầu, không dùng thuật ngữ kế toán, trên đúng một trang A4.
Dòng đầu: "Tiền khách trả cho mình." Không phải "Doanh thu thuần."
Dòng hai: "Tiền mình trả để mua hàng đem bán." Không phải "Giá vốn hàng bán."
Dòng ba: "Tiền còn lại sau khi trả tiền hàng." Không phải "Lợi nhuận gộp."
Rồi chi phí: "Tiền hoa hồng và thưởng cho đội bán hàng." "Tiền vận chuyển giao hàng." "Tiền quảng cáo và tiếp khách." "Tiền lương và văn phòng." "Tiền trả lãi ngân hàng." Rồi cuối cùng: "Tiền lãi trước khi đóng thuế."
Và bên phải mỗi dòng, tôi thêm một cột mới mà không bảng kế toán nào có: "Trên mỗi một trăm đồng bán được."
Doanh thu tháng một: hai mươi lăm nghìn triệu đồng. Giá vốn: mười bảy nghìn năm trăm triệu. Nhìn vào cột bên phải: bán được một trăm đồng, trả tiền hàng bảy mươi đồng, còn lại ba mươi đồng. Rồi trừ hoa hồng ba đồng, vận chuyển gần sáu đồng, quảng cáo một rưỡi, lương và văn phòng gần bốn đồng, lãi vay nửa đồng. Cuối cùng, còn lại mười lăm đồng sáu.
Tôi nhìn trang giấy đã hoàn chỉnh. Nó đẹp theo cách của những thứ rất đơn giản. Một người chưa học kế toán nhìn vào là hiểu ngay: cứ mỗi một trăm đồng khách trả, công ty giữ lại khoảng mười lăm đồng.
Trong tài chính, kỹ thuật này gọi là phân tích theo tỷ lệ trên doanh thu: quy mọi dòng về phần trăm của doanh thu để thấy rõ cấu trúc chi phí. Nó dễ hơn nhiều so với nhìn các con số tuyệt đối. Và điều quan trọng nhất: người ta hiểu nó mà không biết mình đang hiểu.
Tám giờ sáng thứ Hai, tôi đặt hai bản báo cáo lên bàn, mỗi bản được kẹp ghim cẩn thận, một tờ ghi chú dán lên góc.
"Xem giúp sếp. Thấy gì lạ thì báo."
Tôi ngồi vào ghế, giả vờ đọc email, mắt liếc qua mép màn hình.
Chín giờ kém mười, hai cô vào. Tôi gật đầu thân thiện.
— Hai đứa, trên bàn có báo cáo. Xem giúp sếp.
Hai cô nhìn xấp giấy. Chi nhìn nó như nhìn hóa đơn tiền điện tháng nắng nóng. Miên cầm lên, hít vào, như người chuẩn bị lặn xuống nước.
Chi giở trang đầu. Nhìn. Gấp lại.
Cô lại giở. Nhìn. Gấp lại lần nữa.
— Chi? — tôi hỏi.
— Dạ... em đang chuẩn bị tâm lý ạ.
Miên đọc đúng ba dòng. Rồi mắt cô bắt đầu mờ. Tôi thấy rõ: hai hàng mi chớp chậm, tay cầm giấy hơi lỏng, ánh nhìn trôi sang khoảng không như người đang nhớ ra một nhiệm vụ ở nơi khác.
— Sếp ơi — Chi nói, cầm tờ giấy lên cao. — "Xem giúp" là xem kiểu nhìn qua, hay xem kiểu kiểm tra?
— Xem kiểu đọc.
— Đọc tới đâu ạ? — Miên hỏi.
— Tới khi hiểu.
Chi thì thầm với Miên, đủ to để tôi nghe:
— Câu này nghe như án treo.
Tôi phải khen bản thân một chút. Tôi giữ nét mặt thản nhiên, tách trà vững trong tay, không nói thêm một chữ.
Hai cô đành đọc.
Tôi nhìn họ qua mép màn hình. Chi cầm bút, đọc dòng đầu, "Tiền khách trả cho mình", gật đầu. Dòng hai, "Tiền mình trả để mua hàng đem bán", gật tiếp. Cô bắt đầu thấy yên tâm. Đọc bằng tiếng Việt, lời lẽ thân thiện, không có chữ nào cắn người. Cô hít một hơi, thở ra, đọc tiếp.
Dòng ba, "Tiền còn lại sau khi trả tiền hàng", và rồi đến cột bên phải, ba mươi.
Chi dừng lại.
— Miên.
— Hử?
— Cái dòng thứ hai... "Tiền mình trả để mua hàng đem bán". Nó nằm trên dòng ba, đúng không?
— Đúng.
— Tại sao nó ở trên?
Miên nheo mắt nhìn.
— Chắc vì... phải trả tiền hàng trước, rồi mới biết còn lại bao nhiêu?
— Nhưng sao không để nó ở dưới cùng, chung với mấy tiền khác?
Cả hai cô nhìn tôi.
Tôi kìm lại ý định giải thích. Tôi chỉ nhún vai, như đang phân vân trước một con số.
— Câu hỏi hay. Thứ Năm sếp hỏi.
Rồi tôi quay lại màn hình, cầm chuột lên, giả vờ bận.
Hai cô nhìn tôi thêm vài giây. Tôi nghe thấy tiếng thở dài đồng bộ, như hai con tàu cùng rời cảng.
— Dạ — Chi nói, giọng của người vừa nhận án. — Em xin phép.
Cô đứng dậy. Miên đứng theo. Cả hai bước ra cửa, mỗi người ôm một xấp giấy, tay giữ chặt như ôm tập đề thi.
Chuyện nhỏ xảy ra ở cửa mà tôi không ngờ.
Chi quay lại, nhìn tôi, nhìn tờ ghi chú dán ở góc bàn tôi, rồi nhìn xuống bản báo cáo của mình.
— Sếp ơi.
— Hả?
— Bản này... sếp viết tay hả?
— Sếp gõ.
— Không, ý em là... tên các dòng. "Tiền khách trả cho mình." "Tiền mình trả để mua hàng đem bán." Mấy câu này không phải bản kế toán.
— Ừ — tôi nói. — Sếp viết lại cho dễ đọc.
Chi nhìn tôi lâu hơn một chút.
— Sếp tử tế bất thường.
— Sếp tử tế bình thường.
— Sếp tử tế bất thường, mà bất thường thì có bẫy.
Rồi cô khép cửa.
Ngoài hành lang, tôi nghe tiếng giày hai cô đi xa dần, rồi giọng Chi, vọng nhẹ qua khe cửa chưa đóng hẳn:
— Sếp trông hiền quá. Hiền kiểu này là có bẫy.
— Mày chắc không? — Miên.
— Tao đã sống sáu năm với ông. Ông hiền như ông bụt thì tao biết ông đang cầm con dao sau lưng.
— Con dao... bằng giấy?
— Ừ. Giấy A4.
Tôi ngồi trong phòng, tách trà nguội trước mặt, và thấy mình cười một mình.
Cô đúng. Hoàn toàn đúng.
Chỉ có điều, con dao chưa nằm trong tờ giấy cô đang cầm.
Nó sẽ nằm trong tờ giấy khác. Tờ giấy tôi sẽ gửi tối nay.
