Chương 22: Kiến trúc của một lỗi
Tối thứ Hai, tôi ở lại công ty muộn. Chú Sáu đã hỏi tôi lần thứ hai trong tuần có cần chú mở cửa đón không, và tôi trả lời "không cần, tôi là chủ", để chú gật đầu một cách đầy nghi ngờ.
Tôi mở máy, tải lên bản báo cáo gốc, mở một bản sao, và bắt đầu làm điều mà tôi đã nghĩ tới nhiều đêm: sửa số liệu.
Nghe thì tội lỗi, nhưng thực ra nó là một công việc đòi hỏi kỹ thuật đáng nể. Sửa sai một con số rất dễ. Sửa sai một con số đúng chỗ, đúng cỡ, đúng độ khó, để người đọc có thể phát hiện nếu đủ kỷ luật mà không phát hiện nếu lơ là, là một nghệ thuật.
Tôi gọi nó là "kiến trúc của lỗi".
Tôi chọn bẫy đầu tiên rất cẩn thận.
Tôi muốn nó là loại lỗi phổ biến nhất trong đời thực, thứ mà người kế toán lâu năm nhìn là biết, và người ngoài ngành có thể học. Lỗi đảo số.
Trong bảng chi phí tháng, dòng "Tiền vận chuyển giao hàng", con số đúng là một nghìn bốn trăm năm mươi tám triệu. Tôi đổi thành một nghìn năm trăm bốn mươi tám triệu. Hai chữ số ở giữa hoán đổi chỗ: bốn lăm thành năm bốn.
Chênh lệch: chín mươi triệu.
Nhưng tôi không sửa dòng tổng chi phí. Tôi để nguyên con số cũ, ba nghìn sáu trăm triệu. Vì vậy, khi cộng các dòng chi phí lại, tổng sẽ là ba nghìn sáu trăm chín mươi, nhưng dòng tổng ghi ba nghìn sáu trăm. Lệch đúng chín mươi.
Muốn thấy lỗi, người đọc chỉ cần làm đúng một việc: tự cộng lại.
Tôi lấy cuốn sổ đỏ, ghi:
"Bẫy số 1: Lỗi đảo số. Độ khó: 1/10. Mục đích: xem họ có cộng lại tổng không."
Tôi cầm bút nhìn dòng đó. Rồi nghĩ ngợi.
Nếu bẫy quá khó, họ nản. Nếu quá dễ, họ không học được gì. Tôi nhớ đến một nguyên tắc dạy học mà ông Tư từng nói bằng ngôn ngữ của người câu cá: "Mồi phải đủ gần để cá thấy, đủ xa để cá phải bơi." Một cái bẫy tốt nằm ở chỗ khó vừa đủ để người ta thấy mình sắp làm được.
Tôi xóa chữ "1/10", viết "2/10". Rồi xóa, viết lại "1/10". Một ông chủ cáo già cũng có lúc lưỡng lự.
Còn một vấn đề: hai cô đã nhận bản in sáng nay. Bản đó đúng.
Tôi cần một cách để họ nhận bản sai mà không biết nó sai. Giải pháp đến với tôi lúc chín giờ tối, khi tôi đang uống nước.
Tôi soạn một email ngắn.
"Gửi Chi, Miên. Kế toán vừa chốt số cuối. Thay thế bản in sáng nay bằng bản đính kèm. Hai đứa xem bản này nhé. Sếp."
Tôi nhìn email. Tôi tự hỏi liệu có quá đáng không. Rồi nhớ đến lời chị Hạnh: "Đừng làm hai đứa thấy mình dốt." Bẫy này không làm họ thấy dốt. Nó chỉ cho họ cơ hội tự thấy mình có thể giỏi.
Hơn nữa, có một điều thú vị: nếu họ so sánh hai bản, bản in sáng và bản email, họ sẽ thấy ngay chỗ khác. Tôi cố tình để lộ cơ hội đó.
Tôi nhấn nút gửi, rồi gập máy tính.
Ở góc phòng, cây cần câu in bóng lên tường như một dấu chấm hỏi khổng lồ. Tôi nhìn nó và thì thầm:
— Chưa đâu. Còn lâu mới tới lúc ông nhấc lên.
Thứ Tư, hai cô nộp lại nhận xét.
Chi viết ba dòng bằng bút bi trên giấy A4:
"Doanh thu tăng so với tháng trước, em thấy ổn. Lãi 15,6 trên 100 đồng, có vẻ khỏe. Vận chuyển là dòng chi phí lớn nhất, nên chú ý."
Miên viết gọn gàng hơn, kèm một biểu đồ nhỏ tự vẽ:
"Chi phí quảng cáo và tiếp khách cao hơn tháng trước, cần xem lại. Tỷ lệ hoa hồng đứng yên. Lương và văn phòng ổn định."
Tôi đọc hai tờ nhận xét. Ý nào cũng đúng. Cũng khá có lý. Chỉ có nhận xét về vận chuyển, mà không hiểu vì sao. Miên có ghi quảng cáo cao hơn, và quả thật nó cao hơn, vì tôi đã tăng ngân sách quảng cáo tháng đó.
Không ai phát hiện con số lệch.
Không ai cộng lại.
Tôi mỉm cười, gấp hai tờ nhận xét, cất vào ngăn kéo, và không nói gì thêm. Tôi nghĩ: đây là cách tốt nhất để một ông chủ nói "chưa tới", mà không nói "bạn sai".
Chị Hạnh đi ngang phòng tôi lúc ba giờ chiều, ngó vào, rồi dừng lại.
— Sếp cho tôi mượn bản báo cáo gửi cho hai đứa nó?
Tôi đưa. Chị đứng ở cửa, nhìn lướt cột chi phí, tay cầm máy tính bấm như một khẩu súng đã lên đạn. Chỉ trong mười giây, chị bấm xong.
— Cột tổng này tôi cộng thử, lệch chín mươi triệu — chị nói, ngẩng lên. — Sếp cố ý?
Tôi nhấp trà.
— Chị cộng lại làm gì? Tôi chưa thấy ai đòi chị cộng.
— Nghề tôi — chị đáp. — Thấy cột nào là tay tự cộng. Thói quen ám ảnh. Có những đêm tôi thấy biển số xe mà tay muốn bấm.
— Chính xác là thứ tôi muốn hai đứa kia có.
Chị Hạnh nhìn tôi, rồi nhìn lại cột chi phí.
— Chênh lệch chín mươi — chị nói chậm. — Chia hết cho chín. Đảo số. Dòng vận chuyển đúng không?
— Chị biết hết rồi sao còn hỏi?
— Tôi muốn nghe sếp nói — chị đáp. — Sếp có biết sếp rất đáng sợ khi đang vui không?
— Tôi tưởng mình hiền như ông bụt.
— Hai đứa nó cũng nghĩ vậy, và chúng nó nói là có bẫy.
Chị đặt tờ giấy xuống bàn tôi, đẩy nhẹ.
— Sếp lại bày trò gì nữa?
Tôi suy nghĩ vài giây, tìm câu trả lời gọn nhất.
— Tôi chỉ đang đo xem hai đứa có nhìn xuống cuối trang không.
Chị Hạnh nhướng mày, im lặng. Rồi chị quay lưng đi, tay vẫn cầm máy tính bấm. Ở cửa, chị lẩm bẩm, đủ để tôi nghe:
— Làm nghề này mười lăm năm, giờ mới thấy có người ghi nhận cái thói quen ám ảnh của mình là tài sản.
Có một mẹo mà các kế toán lão luyện biết, và tôi chỉ học được qua chị Hạnh.
Khi tổng hai cột lệch nhau một số chia hết cho chín, rất có thể có lỗi đảo hai chữ số. Lý do: nếu bạn viết 54 thay vì 45, chênh lệch là 9. Viết 1.548 thay vì 1.458 thì chênh lệch là 90. Nếu chênh lệch chia hết cho 9, nghĩa là có thể có hai chữ số bị đổi chỗ. Tất nhiên, không phải lúc nào cũng vậy, nhưng đó là gợi ý đầu tiên.
Ngoài ra, có hai kỹ thuật kiểm tra cơ bản mà bất kỳ ai làm với số liệu đều nên nhớ. Thứ nhất là cộng lại các cột để chắc tổng khớp. Thứ hai là cộng ngang các hàng để chắc từng tổng ngang khớp với tổng dọc. Hai việc này rẻ, nhanh, ít được dạy, và chặn được vô số lỗi.
Sếp của hai cô vừa cài lỗi để dạy họ một thói quen. Không phải một kiến thức. Một thói quen.
Thói quen không tin tổng, mà tự cộng lại.
Tôi biết thói quen đó cần thời gian. Cần nhiều lần thất bại nhẹ nhàng. Cần một lúc nào đó, trong một buổi chiều bình thường, một trong hai cô tự cộng lại không ai bảo, và nhận ra mình vừa làm việc mà trước đây mình chưa bao giờ làm.
Tôi viết vào sổ đỏ một dòng cuối ngày:
"Hai đứa chưa cộng lại. Chưa sao. Chờ."
Rồi tôi tắt đèn, nhìn cây cần câu một lần cuối, và nghĩ, nếu mỗi lần thả mồi mà cá cắn ngay thì ai cũng thành người câu giỏi. Nghề câu nằm ở khoảng im lặng giữa hai lần phao động.
