Chương 26: Tiếng lách cách của máy tính bấm
Có những thay đổi lớn đến bằng một tiếng sấm. Và có những thay đổi lớn đến bằng một tiếng "lách cách" rất nhỏ của máy tính bấm.
Hai tuần sau bài học tiền mặt và hai mươi phút ôm đầu cắn bút, Mộc Miên làm một việc mà chính cô không nhận ra mình đang làm.
Mỗi lần nhận được báo cáo, dù từ tôi, từ chị Hạnh hay từ phòng vận hành, cô mở ngăn kéo, lấy chiếc máy tính bấm cũ, và cộng lại các cột.
Không ai bảo. Không ai kiểm tra. Không ai nhìn. Cô làm vì một lý do rất con người: cô không muốn mất hai mươi phút để tìm ra đơn vị thêm lần nào nữa.
Đó là cách thói quen ra đời. Không bằng ý chí. Mà bằng nỗi xấu hổ nhỏ, được lặp đi lặp lại đủ nhiều lần.
Chiều thứ Sáu, bốn giờ mười, tôi đang uống trà thì nghe tiếng ngăn kéo mở bên phòng Miên, vì phòng chúng tôi thông hành lang, và vì tôi đã quen âm thanh của cô.
Cô đang dọn bàn, lấy tập báo cáo cũ ra phân loại. Một thói quen hiếm có ở sales, thường để giấy tờ chất chồng. Miên rút ra bản in tháng một, bản tôi đưa hôm thứ Hai, ngày đầu tiên của Dự án Tiền khách trả cho mình.
Cô lật qua, thấy bản email thay thế mà tôi gửi hôm thứ Hai đêm đó, bản in bằng máy in công ty, vẫn nằm trong khay.
Bản in sáng thứ Hai: dòng vận chuyển, một nghìn bốn trăm năm mươi tám. Bản email tối thứ Hai: dòng vận chuyển, một nghìn năm trăm bốn mươi tám.
Hai con số. Khác nhau. Mắt cô dừng lại.
Miên không phải người bình tĩnh khi nhìn thấy điều khác thường. Cô là người im lặng. Cô lấy bản email, đặt lên bàn, cầm máy tính bấm, bắt đầu cộng cột chi phí từ trên xuống, từng dòng, từng con số, ngón tay gõ phím lách cách, lách cách.
Bảy trăm năm mươi. Cộng một nghìn năm trăm bốn mươi tám. Cộng ba trăm tám mươi. Cộng chín trăm. Cộng một trăm mười hai.
Ba nghìn sáu trăm chín mươi.
Cô nhìn dòng tổng: ba nghìn sáu trăm.
Cô lấy bút, khoanh tròn con số tổng. Rồi lặng đi vài giây.
Tôi đứng sau tấm kính phòng mình, nín thở.
Một giờ sau, tôi mới biết điều gì xảy ra trong đầu cô. Cô kể lại, nhiều tháng sau, trong một bữa nhậu, nhớ từng chi tiết như nhớ ngày sinh.
Cô nhớ lại một câu chị Hạnh nói thoáng qua trong pantry, hôm ba người xếp hàng đợi đun nước. "Số chênh lệch mà chia hết cho chín, thường là đảo số." Chị Hạnh nói không nhìn ai, như nói với cái ấm điện.
Chín mươi. Chín mươi chia chín bằng mười.
Cô viết hai chữ lên một tờ giấy: "đảo số." Rồi dò lại từng dòng. Dòng đầu: hoa hồng, bảy trăm năm mươi, đúng. Dòng hai: vận chuyển, một nghìn năm trăm bốn mươi tám. Cô so với bản in sáng thứ Hai: một nghìn bốn trăm năm mươi tám.
Bốn lăm. Năm bốn.
Cô nhìn hai số, rất lâu. Rồi cô làm điều khiến tôi tự hào hơn bất cứ thứ gì cô đã làm trước đó, vì nó không dính dáng gì đến bán hàng: cô tự cộng lại bản in sáng thứ Hai bằng máy tính bấm, để chắc rằng bản kia mới là bản đúng.
Tổng bản in sáng: ba nghìn sáu trăm.
Khớp.
Miên đứng bật dậy khỏi ghế. Tôi nghe tiếng ghế đẩy ra sau, một âm thanh chưa từng có trong phòng cô.
Cô chạy ra khỏi phòng.
Tôi chưa từng thấy cô chạy. Cô là người đi nhẹ, nói nhẹ, ngồi nhẹ. Nhưng chiều hôm đó cô chạy ra hành lang với chiếc máy tính bấm cầm trong tay như cầm một bó hoa chiến thắng, tóc bay, giày cao gót kêu lộp cộp.
Cô xô cửa phòng Chi.
— Tao bắt được rồi!
Chi, đang ngồi gõ bàn phím, giật mình.
— Bắt gì?
— Lỗi! Lỗi trong báo cáo hôm thứ Hai tuần trước! Chênh chín mươi, đảo số, dòng vận chuyển! Mày nhìn đi! Một nghìn bốn trăm năm mươi tám thành một nghìn năm trăm bốn mươi tám!
Chi nhìn tờ giấy trong tay cô. Mắt chuyển từ ngơ ngác sang phấn khích, như người vừa nghe tin trúng số.
— Trời ơi! Mày tìm ra rồi!
Hai cô ôm lấy nhau, nhảy tại chỗ, cười như hai học sinh vừa biết điểm thi cuối kỳ.
Rồi Miên đột ngột dừng lại. Mặt cô sầm xuống, như bị gió lạnh thổi qua.
— Khoan.
— Gì?
— Tại sao... — Miên chậm rãi nói — bản báo cáo sếp đưa lại có lỗi?
Chi ngừng cười.
— Là sếp gửi lại bản thứ hai qua email, bảo kế toán vừa chốt số cuối. Bản thứ hai sai. Bản thứ nhất đúng.
— Kế toán chốt sai à?
— Chị Hạnh mà chốt sai? — Miên nói, môi mím chặt. — Trong mười lăm năm, chị Hạnh chưa từng chốt sai.
Hai cô nhìn nhau. Một khoảng im lặng dài. Sau đó, đồng thanh:
— Sếp.
Hai cô không gõ cửa.
Cửa phòng tôi mở tung, Chi xông vào trước, Miên theo sau, hai cô đứng chắn giữa phòng, tóc rối, mặt đỏ, mắt rực.
— Sếp cố tình! — Chi đập bàn.
Tách trà trên bàn tôi nảy lên, nước sóng sánh. Tôi đặt tay lên giữ tách, nhìn Chi, nhìn Miên, rồi từ từ nâng ly trà lên.
— Giỏi.
Hai chữ đó rơi xuống phòng như hai hạt đá nhỏ rơi xuống mặt hồ phẳng.
Chi sững. Miên sững.
— Sếp, bản tháng trước tổng chi phí lệch chín mươi triệu — Miên nói, giọng vẫn run vì chạy. — Chênh lệch chia hết cho chín, nên em đoán đảo số. Em tìm ra rồi, dòng vận chuyển.
— Em phát hiện từ bao giờ?
— Từ chiều nay ạ.
— Vậy sao em nhận ra?
Miên do dự, ánh mắt chuyển sang Chi, rồi trở lại tôi.
— Em... thấy tổng không khớp. Em tự cộng lại.
— Em tự cộng lại — tôi nhắc lại, thật chậm.
— Dạ.
— Có ai bảo em cộng lại không?
— Dạ không.
Tôi cười. Nụ cười lần này không giấu nữa.
— Đó là lần đầu tiên em tự cộng lại mà không ai bảo.
Miên mở miệng, định nói gì đó, nhưng im lặng. Mắt cô long lanh.
— Sếp cài lỗi! — Chi gào, tay chỉ thẳng vào mặt tôi.
— Cài lỗi để thấy người ta có tự kiểm tra không — tôi nói, bình thản. — Đây gọi là kiểm toán ngẫu nhiên, có trả phí. Và hai đứa, trả bằng hai mươi phút ôm đầu cắn bút, chưa kể một tuần hoang mang.
— Sếp gài tụi em suốt hai tuần!
— Ba tuần.
— Sếp...! — Chi nghẹn lời.
Miên đưa tay che miệng. Tôi thấy vai cô run. Cô cười. Không phải cười giễu. Cười của người vừa bị lừa nhưng không thấy bị xúc phạm.
Có một nguyên tắc mà kiểm toán viên nào cũng được dạy ngay từ năm đầu: tư duy hoài nghi nghề nghiệp. Họ không mặc định số liệu đúng. Họ luôn hỏi "bằng chứng đâu", và tự cộng lại những gì người khác đã cộng. Đây không phải là thiếu tin tưởng. Đây là cách duy nhất để tin tưởng một cách có trách nhiệm.
Và có một nguyên tắc khác, ít được nhắc: hệ thống kiểm soát tốt không dựa vào việc ai đó cẩn thận. Nó dựa vào thói quen được cài sẵn, quy trình bắt buộc kiểm tra chéo. Con người sẽ có ngày mệt, ngày vội, ngày quên. Thói quen thì không.
Nhưng còn một yếu tố nữa, mà tôi chỉ nhận ra khi nhìn Miên đỏ mặt trong phòng tôi. Cảm giác tự mình bắt được lỗi tạo ra một niềm vui thật, kiểu niềm vui khó giải thích mà người chơi game hiểu rất rõ. Dopamine, người ta bảo vậy. Một chiến thắng nhỏ biến nỗi sợ thành sự hứng thú.
Tôi biết điều này. Tôi đã tính trước. Và tôi vẫn bị nó làm cho cảm động.
Chi và Miên ngồi xuống sofa, cả hai hổn hển, mặt đỏ như vừa leo núi.
— Sếp ác — Chi nói, giọng yếu đi.
— Sếp thương hai đứa.
— Đừng dùng câu đó nữa! — Chi kêu lên. — Em bắt đầu thấy nó thật!
— Vì nó thật.
Miên cầm tách trà tôi đẩy sang, nhấp một ngụm. Cô nhìn xuống nước trà, nói, giọng nhỏ nhưng rõ:
— Sếp, em có hai điều.
— Nói.
— Thứ nhất, lần sau sếp cài lỗi thì cho em biết cỡ khó nào, để em tính thời gian.
— Không.
— Thứ hai.
— Hử?
— Em thích cảm giác này.
Tôi nhướng mày. Cô ngẩng lên, nhìn tôi, rồi nhìn Chi.
— Tao bị lừa — Miên nói, cười ngượng. — Nhưng tao cũng... thích.
Chi nhìn cô, nghiêng đầu.
— Mày bị bệnh rồi.
— Có thể.
— Tao cũng bị.
Hai cô nhìn nhau, bật cười, và tôi, ngồi sau bàn, lặng lẽ viết vào sổ đỏ một dòng nhỏ, đủ gọn để không ai thấy:
"Bẫy 1: Miên bắt được. Thời gian: 3 tuần. Cơ chế: tự cộng lại. Ghi nhận: thói quen đã hình thành."
Dưới đó, tôi viết thêm, bằng nét chữ không còn chút há hê nào của kẻ săn mồi:
"Hôm nay mình không phải ông chủ. Hôm nay mình là thầy giáo. Và đây là ngày đẹp nhất trong năm."
