Chương 27: Cú phản đòn của Diệp Chi
Có một điều mà các bậc thầy kiểm soát chất lượng biết rõ: người bị bẫy một lần sẽ học cách bẫy lại. Nhưng chỉ những người giỏi mới biết bẫy lại bằng cái gì.
Chi không phục.
Cô không phục kiểu của một người luôn đứng nhất bảng xếp hạng doanh số, bị Miên vượt mặt ở một cuộc thi chưa từng đăng ký. Ngày Miên bắt được lỗi số một, Chi cười, nhảy, ôm bạn. Nhưng đêm đó, tôi nghe sau này, cô ngồi một mình ở bàn ăn, trước một bát mì gói chưa nở hết, và thì thầm với căn bếp trống: "Không công bằng. Nhà tao đâu có ai dạy cộng trừ."
Cô quyết định bẫy ngược.
Kế hoạch của Chi, theo lời kể của chính cô, gồm bốn bước.
Bước một: tạo một báo cáo thật, tinh vi, trông chuyên nghiệp.
Bước hai: cài một lỗi mà cô tin là khó thấy.
Bước ba: nộp cho sếp.
Bước bốn: đứng ở góc phòng, cười thầm khi sếp không bắt được.
Cô chọn đề tài: báo cáo hiệu quả chiến dịch bán hàng miền Bắc tháng ba, nhóm do cô phụ trách. Số liệu doanh thu, số hợp đồng, tỷ lệ chuyển đổi, và dòng chi phí quảng cáo cho chiến dịch.
Số liệu thật: doanh thu một tỷ hai trăm triệu, chi phí quảng cáo bốn mươi triệu, tức hơn ba phần trăm doanh thu. Một con số bình thường.
Chi gõ vào báo cáo: bốn trăm triệu.
Thừa một số không. Chỉ một.
Cô ngồi nhìn con số đó trên màn hình, và cười. Cô tự nhủ, nó giống một sai lầm gõ phím. Sếp sẽ lướt qua. Sếp tự hào về trí nhớ số liệu của mình, nhưng sếp luôn lướt trang đầu và dừng ở trang cuối. Bốn trăm triệu nằm giữa trang hai.
Cô nhờ Miên đánh giá độ khó. Miên đọc báo cáo, nhìn con số, nhìn cô, nhíu mày.
— Bẫy này dở lắm.
— Dở sao?
— Quảng cáo bốn trăm triệu trên doanh thu một tỷ hai? Ba mươi ba phần trăm. Công ty mình có bao giờ chi như vậy?
— Mày đừng nói như sếp.
— Tao nói theo con số.
— Thôi — Chi nói, giọng bướng. — Cứ thử. Sếp già rồi, chưa chắc nhìn ra.
Miên nhún vai, đẩy báo cáo lại cho bạn. Theo lời cô nhớ, cô đã nói thêm một câu mà Chi không nghe: "Tao không nghĩ sếp thua dễ vậy."
Sáng thứ Ba, tám giờ rưỡi, Chi mang báo cáo vào phòng tôi.
Cô đặt nó lên bàn, nhẹ nhàng, tay còn giữ mép giấy một giây, như đặt một quả bom đã hẹn giờ. Rồi cô lùi lại ba bước, khoanh tay, đứng chờ. Đôi mắt cô sáng một cách khác thường. Tôi nhận ra liền: ánh mắt của người đang cố giấu một nụ cười.
Tôi cầm báo cáo lên.
Tôi chưa lật qua trang hai. Tôi chỉ liếc xuống tiêu đề, liếc lướt bảng tóm tắt trang một. Rồi tôi đặt bút xuống bàn.
Từ lúc cầm lên đến lúc đặt xuống: chưa đầy ba giây.
Chi nín thở.
— Chi — tôi nói. — Số này em tính hay em đoán?
Tim cô đập mạnh, tôi đoán vậy, vì cô giật nhẹ vai.
— Dạ... số nào ạ?
— Chi phí quảng cáo.
— Dạ... tính ạ.
— Bốn trăm triệu — tôi nói, chậm rãi, nhìn thẳng vào mắt cô — trên doanh thu một tỷ hai. Là ba mươi ba phần trăm. Công ty mình có bao giờ chi quảng cáo kiểu đó?
Chi mở miệng. Đóng lại.
— Toàn công ty tháng vừa rồi chi quảng cáo và tiếp khách bốn trăm mười triệu. Trên doanh thu hai mươi hai tỷ. Chưa đến hai phần trăm. Nhóm miền Bắc của em mà chi bốn trăm triệu trên một tỷ hai, thì chỉ một nhóm đã ngốn gần hết ngân sách của cả công ty.
Chi cắn môi. Mặt cô đỏ lên, từ cổ lên má, từ má lên trán.
— Dạ... em...
— Em gõ thừa một số không, đúng không?
Cô gục đầu xuống, nhỏ giọng.
— Dạ. Bốn mươi. Em cố tình thêm một số không.
— Để làm gì?
— Để... để xem sếp có bắt được không ạ.
Tôi không cười. Điều đó đã đòi hỏi nhiều ý chí hơn tôi muốn thừa nhận.
— Em thử sếp?
— Dạ — cô thì thầm, gần như không ra tiếng.
— Tốt.
Chi ngẩng lên, ngạc nhiên.
— Tốt?
— Tốt. Em biết cài bẫy, đó là bước đầu của người kiểm soát. Hiểu cách lỗi được tạo ra thì mới hiểu cách phát hiện lỗi. Nhưng...
Tôi đặt tay lên bàn.
— Bẫy phải tinh hơn.
— Dạ.
— Và sếp có một câu hỏi.
— Dạ?
— Em muốn sếp bắt được hay không bắt được?
Chi ngẩn ra. Cô nhìn tôi, rồi nhìn xuống mũi giày.
— Dạ... em muốn sếp không bắt được.
— Vậy là em đã thua từ lúc đặt bút.
— Sao ạ?
— Vì con số bốn trăm triệu em chọn quá lệch. Sai lệch lớn thì dễ thấy. Em cố tình chọn một lỗi dễ thấy, rồi hy vọng người ta không thấy. Đó là mâu thuẫn. Người thiết kế bẫy phải biết rõ mình muốn gì.
Chi nghe, mắt không rời bàn tay tôi.
— Còn nếu em muốn sếp bắt được?
— Thì em đã đặt ra bài học. Và sếp đã trả lời.
Cô khép mắt, thở ra, rất chậm.
Một kỹ thuật cơ bản mà bất kỳ kế toán lão luyện nào cũng biết, và các nhà phân tích tài chính được dạy ngay từ đầu, là kiểm tra bậc độ lớn. Trước khi tính toán kỹ, hỏi: con số này có hợp lý không? Quảng cáo chiếm ba mươi ba phần trăm doanh thu thì rõ ràng phi lý với một doanh nghiệp dịch vụ giữa các doanh nghiệp, nơi chi phí này thường chỉ vài phần trăm. Không cần phân tích, chỉ cần một câu hỏi.
Tôi có một thói quen mà tôi chưa kể với hai cô: khi nhìn một báo cáo, mắt tôi không đọc từng con số, mà đọc "hình dạng". Khi nhìn một bảng số, tôi thấy nó giống một khuôn mặt. Nếu một con số nằm sai chỗ, mặt đó có vẻ lạ, như người quen đột nhiên đeo mũ lạ.
Còn một công cụ nữa, tôi nhắc đến như một chuyện vui. Nhà toán học Benford phát hiện một hiện tượng lạ: trong nhiều tập số liệu tự nhiên, chữ số đầu tiên "1" xuất hiện khoảng ba mươi phần trăm, còn chữ số "9" chỉ khoảng bốn phẩy sáu phần trăm. Số liệu bịa thường không tuân theo quy luật đó, nên kiểm toán pháp y dùng nó để phát hiện gian lận. Đây không phải bài học cho hôm nay. Nhưng tôi kể để Chi biết, trong thế giới số liệu, không có sai lầm nào hoàn toàn vô hình.
Chi nghe tôi nói xong, khẽ bật cười.
— Sếp, sao lúc nào sếp cũng có một cái định luật trong tay áo?
— Vì sếp bị phản bội nhiều lần.
— Phản bội bởi con số?
— Phản bội bởi niềm tin vào con số.
Chi gật chậm, rồi ngồi xuống, lần đầu tiên không ai mời.
— Sếp — cô nói, giọng thôi to vẻ cứng cỏi. — Sao sếp nhìn ra nhanh vậy? Ba giây.
Tôi suy nghĩ.
— Vì sếp biết con số nào trông có vẻ không giống mình.
— Không giống mình?
— Ừ. Công ty này có tính cách. Giống như người. Có những con số, nó chi, nó không chi. Nó quảng cáo hai phần trăm, không phải ba mươi ba. Nó thu tiền sau ba mươi ngày, không phải ba trăm. Nó trả lương đúng hạn, không phải trễ ba tháng. Khi một con số xuất hiện không giống tính cách đó, mắt tự động dừng lại.
Chi im lặng.
— Cái này không học trong sách — tôi nói. — Cái này học bằng mười năm sống với một cái công ty.
— Vậy em phải sống với công ty mười năm nữa?
— Em còn chín năm nữa trong bản thỏa thuận đã ký.
Chi phì cười, một tiếng cười ngắn, sảng khoái, như tiếng cửa sổ mở ra.
— Sếp, em xin rút lại lời nói em muốn sếp không bắt được. Em muốn sếp bắt được. Và em muốn lần sau em tự bắt được trước sếp.
— Ừ.
— Em muốn nhìn hình dạng báo cáo như sếp.
— Ừ.
— Sếp chỉ em được không?
Tôi nhìn cô. Rất lâu.
— Sếp không chỉ. Sếp cho em xem báo cáo của sếp suốt năm. Em xem nhiều thì tự thấy.
— Đó là cách dạy quá lười.
— Đó là cách dạy duy nhất có tác dụng.
Chi đứng dậy, ôm tập báo cáo của mình vào ngực. Ở cửa, cô quay lại.
— Sếp.
— Hả?
— Lần sau, em sẽ cài bẫy tinh hơn.
— Sếp mong chờ.
— Sếp sợ không?
— Sếp sợ.
— Tốt — cô cười toe, và tôi nghe trong giọng cô một thứ gì nhẹ nhõm, như người vừa trả xong một món nợ. — Vậy mới công bằng.
Cô khép cửa.
Tôi ngồi lại, nhìn bản báo cáo còn nằm trên bàn, dòng chữ "400 triệu" như một tờ giấy dán sai chỗ. Tôi lấy bút đỏ, khoanh tròn con số, và viết bên cạnh: "Lỗi do chủ ý. Cô gái này sẽ giỏi."
Rồi tôi gạch dòng "Cô gái này sẽ giỏi", vì trên đời này có những điều không cần viết, chỉ cần nhớ.
