Chương 30: Ngày tôi biến mất
Sáng thứ Hai, trời mưa, và tôi làm điều mà một ông thầy giỏi nên làm khi học trò đã đi được vài bước: tôi biến mất.
Cuộc họp với ngân hàng được xếp lịch từ ba tuần trước, lúc chín giờ, tại trụ sở chi nhánh ở bên kia sông. Tôi đã quen đi một mình. Nhưng hôm đó, trước khi ra cửa, tôi quay lại bàn, lấy ra hai bản báo cáo tháng ba còn thơm mùi mực, đặt lên bàn trà trong phòng, và viết một tờ giấy ghi chú ngắn.
"Hai đứa tự xem. Cuối giờ báo cáo cho sếp."
Không giải thích, không chỉ dẫn, không câu hỏi gợi ý. Tôi chỉ để lại hai bản báo cáo và một tờ giấy nhỏ, giống như đặt hai con thuyền xuống mặt nước và buông tay.
Tôi mang theo cây dù. Tôi không mang theo cảm giác yên tâm.
Trong chuyến xe qua cầu, tôi nghĩ nhiều thứ không liên quan.
Tôi nghĩ về cái cách Chi từng xông vào phòng mình, không gõ cửa, cười như con nít. Tôi nghĩ về Miên, thích ngồi gần cửa sổ, tay luôn cầm một cái bút lông. Tôi nghĩ về việc hai người này, bảy tháng trước, ôm đầu khi nhìn thấy báo cáo, và hôm nay tôi để họ ở lại với nó, hoàn toàn một mình.
Tôi không biết liệu đây là sự tin tưởng hay sự liều lĩnh. Nhưng tôi biết rõ điều khác: nếu tôi cứ đứng bên cạnh họ mãi, họ sẽ học cách trông chờ ánh mắt của tôi, thay vì học cách trông chờ vào chính mình.
Đó là điều ông Tư đã nói theo ngôn ngữ của người câu cá: cá lớn mà cứ giữ dây chặt thì không bao giờ biết mình bơi được xa đến đâu.
Cuộc họp ngân hàng kéo dài ba mươi phút. Tôi ký hai chữ ký, uống một tách cà phê, và nhận một lời chúc sức khỏe từ ông giám đốc chi nhánh. Khi bước ra, mưa đã nhỏ hơn.
Tôi gọi cho anh Bình.
— Bên đó thế nào?
— Dạ, hai chị đã ngồi trong phòng bốn mươi phút. Không ai ra. Không ai gọi. Chị Chi có xin ly nước, chị Miên có xin cái bút đỏ.
— Bút đỏ?
— Dạ. Cây của sếp.
Tôi cười.
— Cứ đưa.
Về phần hai cô, tôi chỉ có thể kể lại theo lời họ.
Chi nhớ rõ giây phút tôi đi khỏi. Cô nhìn tờ giấy ghi chú, nhìn hai bản báo cáo, rồi nhìn Miên. Hai cô đứng yên khoảng mười giây.
— Mình làm gì? — Chi hỏi.
— Mình đọc — Miên nói.
— Đọc tới đâu?
— Tới khi hiểu.
Cả hai cười. Đó là lần đầu tiên câu "tới khi hiểu" nghe không như án treo.
Họ mang báo cáo ra bàn họp nhỏ, đóng cửa. Miên mở một tờ giấy trắng. Chi cầm bút đỏ. Họ ngồi cùng phía bàn, vai chạm vai, và lần lượt đi qua bảy bước.
Bước một: đơn vị. Cả hai kiểm tra, ghi "triệu đồng" ở mọi cột. Khớp.
Bước hai: tổng. Miên bấm máy tính bấm. Chi đọc số. Cộng cột doanh thu, chi phí, lợi nhuận. Khớp.
Bước ba: so với kỳ trước. Họ mở bản tháng hai. Tháng hai doanh thu hai mươi hai tỷ. Tháng ba hai mươi ba phẩy bảy sáu tỷ. Tăng tám phần trăm. Họ đối chiếu từng dòng chi phí.
Bước bốn: so với kế hoạch. Họ mở bảng kế hoạch của công ty. Phần lớn khớp. Một vài dòng lệch nhẹ.
Bước năm: tìm dòng thay đổi lớn nhất.
Chi dừng lại ngay dòng thứ chín. Cô gõ bút đỏ lên bàn.
— Miên.
— Hử?
— Mày nhìn dòng "phí lưu kho."
Miên cúi đầu.
— Tháng hai: tám mươi lăm triệu. Tháng ba: ba trăm năm mươi lăm triệu.
— Gấp ba — Chi nói.
— Gấp đúng ba.
— Trong khi doanh thu chỉ tăng tám phần trăm.
Hai cô nhìn nhau. Một khoảng im lặng.
Tôi phải nói rõ điều quan trọng nhất ở đây.
Ngày xưa, trước tất cả những lớp học và những bẫy số liệu, nếu hai cô nhìn thấy dòng này, phản ứng đầu tiên sẽ rất khác. Chi sẽ cười nhạt, nói: "Lại phòng vận hành." Miên sẽ nhẹ nhàng đồng ý, rồi hai người cùng ghi vào một tờ giấy: "Cần xem lại với anh Tuấn." Một bản án đã đóng khung trước khi có bất kỳ bằng chứng nào.
Nhưng hôm đó, Chi hỏi:
— Có phải vấn đề ở vận hành?
Câu hỏi nghe giống bản án, nhưng cách cô hỏi thì khác. Cô thật sự đang hỏi.
Và Miên, nghiêng đầu, nói câu mà Chi nhớ suốt đời:
— Chưa kết luận. Phải hỏi vì sao, chứ không phải ai.
Chi nhìn cô bạn lâu hơn một chút. Rồi gật.
— Ừ. Chị Hạnh dặn.
— Chị Hạnh dặn — Miên lặp lại, mỉm cười.
Họ ngồi xuống, lấy tờ giấy trắng, và bắt đầu viết ra các giả thuyết, đúng như cách một nhà phân tích giỏi làm: không nhảy đến kết luận, mà liệt kê những khả năng và cách kiểm chứng từng cái.
Giả thuyết một: hàng tồn đọng. Có thể có một lô hàng lớn nhập về nhưng chưa bán, nằm trong kho và ăn phí. Cách kiểm chứng: hỏi phòng vận hành báo cáo tồn kho theo ngày nhập.
Giả thuyết hai: đổi nhà kho. Có thể công ty đã chuyển một phần hàng sang kho khác có giá thuê cao hơn. Cách kiểm chứng: so sánh hợp đồng thuê kho hiện tại với trước.
Giả thuyết ba: tính phí sai. Có thể nhà cung cấp dịch vụ kho tính nhầm, hoặc áp sai biểu giá. Cách kiểm chứng: đối chiếu hóa đơn với bảng giá trong hợp đồng.
Họ viết ba giả thuyết bằng nét bút đỏ, mỗi cái cách nhau một dòng trống. Rồi Miên viết thêm bên dưới hai câu hỏi cần hỏi phòng vận hành, bằng giọng không có chút ý đổ lỗi nào.
"Anh Tuấn, anh giúp tụi em hiểu vì sao phí lưu kho tháng ba tăng gấp ba được không ạ? Tụi em thử ba giả thuyết, anh thấy giả thuyết nào hợp lý nhất?"
"Có phải một số đơn hàng giao gấp của sales làm đội phí lưu kho không? Nếu có, tụi em cần biết để chỉnh lại cách báo trước."
Chi đọc câu thứ hai, ngẩng lên.
— Mày viết "sales làm đội phí".
— Ừ.
— Mày tự nhận trước.
— Mình là sales — Miên đáp. — Nếu lỗi là của mình thì nói trước. Nếu không phải thì nói sau cũng được.
Chi nhìn bạn một lúc, rồi cầm bút đỏ gạch dưới chữ "nếu có."
Mười một giờ rưỡi, tôi quay lại công ty. Mưa đã tạnh, trời trắng bệch. Tôi bước vào sảnh, lướt qua chú Sáu đang nhìn tôi bằng ánh mắt dò xét hơn thường lệ, đi lên thang máy, rồi bước vào phòng mình.
Hai cô đã đứng chờ. Không ngồi. Đứng, ngay giữa phòng, mỗi người cầm một tờ giấy.
— Sếp — Chi nói. — Tụi em có báo cáo.
Tôi đặt cặp xuống. Ngồi vào ghế. Không nói gì.
Họ bắt đầu. Miên nói trước, giọng đều và chậm. Cô điểm qua bảy bước, ngắn gọn. Chi tiếp, bằng lối kể chuyện quen thuộc của cô: một dòng chi phí đột ngột nhô lên giữa những dòng khác như con cá lạ giữa đàn cá quen.
Họ nói mười phút. Tôi không ngắt lời. Không một lần.
Tôi nghe, và ánh mắt tôi dõi theo tay Miên, nơi cô gạch dưới từng dòng, tay Chi, nơi cô dùng bút đỏ khoanh tròn con số ba trăm năm mươi lăm. Tôi nghe giọng Chi khi cô nói "chúng em chưa kết luận", nghe cách Miên thêm "chúng em thử ba giả thuyết". Trong từng chữ họ dùng, tôi nhận ra những bài học tôi đã bày, những câu hỏi chị Hạnh đã gieo, những lỗi họ đã mắc và đã sửa.
Họ nói xong. Phòng im lặng.
Tôi không nói gì ngay. Tôi gấp sổ, đặt xuống, nhìn họ.
— Ai dạy các em cách đặt câu hỏi này?
Chi liếc Miên, rồi nhìn tôi, nhếch mép.
— Dạ... người đã bẫy tụi em suốt ba tháng.
Tôi ho nhẹ. Một tiếng ho nhỏ, khô, để che đi thứ gì đó đang dâng lên trong cổ họng.
— ...Tạm được.
Hai cô nhìn nhau.
Tôi biết họ hiểu hai chữ đó nghĩa là gì. Với tôi, "tạm được" không phải câu khen nhẹ. Đó là mức khen cao nhất tôi từng cho bất kỳ ai, kể cả bản thân mình. Tôi dùng nó cho những lần hiếm hoi khi người đối diện làm đúng, đúng đến mức tôi không còn gì để sửa.
Tôi nghe Miên thì thầm với Chi, rất nhỏ:
— Em nghe thấy giọng sếp run.
Chi, mắt đỏ hoe, quay đi, giả vờ ho.
— Ừ. Nhưng đừng nói.
Tôi nhìn ra cửa sổ, nơi bầu trời sau mưa trong như được rửa. Tôi nhìn cây cần câu trong góc. Rồi tôi nhìn hai người phụ nữ đang đứng giữa phòng, hai người mà bảy tháng trước ôm đầu và giả vờ có khách gấp, và bỗng nhiên cảm thấy một thứ vừa nặng vừa nhẹ trong ngực.
Đó là cảm giác của một người vừa nhận ra mình không còn là người duy nhất biết đọc cuốn sách này.
Có ba câu hỏi cốt lõi mà người quản lý nào cũng nên nhớ khi đọc báo cáo: so với kỳ trước thế nào, so với kế hoạch thế nào, và vì sao lại khác. Rồi thêm một câu thứ tư, câu của người đứng đầu: mình làm gì.
Và có một nguyên tắc tinh tế hơn: hỏi "vì sao" trước "ai". Văn hóa đổ lỗi che giấu số liệu, vì không ai muốn bị chỉ tên. Văn hóa tò mò tìm nguyên nhân giúp vấn đề lộ ra sớm, vì người ta không sợ nói thật.
Chi và Miên đã làm cả hai điều đó. Họ đưa ra giả thuyết, không kết luận. Họ nhận phần của mình trước. Họ hỏi chứ không buộc tội.
Tôi mở sổ đỏ, ghi vào, bằng nét chữ không còn run:
"Bẫy 3: số đúng, logic sai. Kết quả: học được. Bước ngoặt: họ đọc báo cáo không ôm đầu. Họ hỏi vì sao trước hỏi ai."
Rồi tôi dừng lại, nghĩ, và viết thêm một dòng ở lề, nét chữ bé hơn nhưng đậm hơn:
"Phí lưu kho tăng gấp ba. Hạt giống. Liên quan Tuấn. Cẩn thận."
Tôi gấp sổ, ngẩng đầu. Hai cô vẫn đứng đó, chờ.
— Giờ ăn trưa rồi — tôi nói. — Hai đứa đi ăn đi.
— Dạ — Chi nói. — Sếp thì sao?
— Sếp ăn sau.
— Sếp đang muốn khóc đúng không?
— Không.
— Sếp đang nhìn cái nút máy lạnh.
Tôi đang nhìn cái nút máy lạnh.
Hai cô cười lăn, kéo nhau ra cửa. Lần đầu tiên trong nhiều tháng, họ không đóng cửa sau lưng. Tiếng cười của họ vọng ngoài hành lang, vang vang, như tiếng chuông gió.
Tôi ngồi lại, tay cầm tách trà, và cuối cùng, không cưỡng được nữa, tôi lau mắt bằng mu bàn tay.
