Chương 31: Khi người ta cảm thấy bị nhìn
Người ta thường nghĩ phần khó nhất của việc chỉ ra một vấn đề là tìm ra vấn đề đó. Không phải. Phần khó nhất là chỉ ra mà không khiến ai đó cảm thấy mình bị chỉ.
Tôi hiểu điều này vào sáng thứ Ba, trong phòng họp lớn, lúc chín giờ mười lăm, khi nhìn khuôn mặt anh Tuấn "Cú" đổi sắc mà không ai khác để ý.
Cuộc họp giao ban bắt đầu như mọi cuộc họp. Mười bốn nhân viên kinh doanh ngồi hai bên bàn dài. Chị Hạnh ngồi đầu bàn bên trái. Anh Tuấn ngồi đầu bàn bên phải, hai tay khoanh trước ngực, một tập hồ sơ đặt trước mặt, mắt nhìn vào khoảng không như nhìn một con số quen thuộc.
Tôi điểm qua kết quả tuần. Khen vài người. Nhắc nhở vài người. Rồi tôi nói, rất nhẹ:
— Hôm nay có hai bạn muốn chia sẻ một phát hiện nhỏ trong báo cáo tháng ba.
Chi và Miên đứng dậy.
Họ đứng cạnh nhau ở đầu bàn, không dùng slide. Chi cầm một tờ giấy A4, Miên cầm một cây bút lông. Cả hai mặc đồ công sở giản dị, tóc gọn, nụ cười vừa phải. Tôi nhận ra họ đã tập, vì động tác của hai người ăn khớp như hai bánh răng.
Miên nói trước.
— Dạ, chào anh chị em. Trong báo cáo tháng ba, tụi em phát hiện một điểm thú vị, muốn chia sẻ để mọi người cùng nhìn. Đó là phí lưu kho.
Căn phòng im đi một chút.
— Tháng hai, phí lưu kho tám mươi lăm triệu. Tháng ba, hai trăm năm mươi lăm triệu. Tăng gấp ba lần, trong khi doanh thu chỉ tăng tám phần trăm.
Chi tiếp lời, bằng cái giọng kể chuyện của cô.
— Dạ, tụi em không có ý kết luận. Tụi em chỉ muốn hỏi: vì sao ạ? Tụi em đã nghĩ ra ba khả năng. Một là hàng tồn đọng. Hai là đổi nhà kho. Ba là tính phí sai. Tụi em muốn cùng phòng vận hành xem lại.
Cả phòng nhìn về phía anh Tuấn.
Anh không phản ứng. Anh gật nhẹ, một cái gật ngắn, như một người nghe thấy tên mình trong danh sách. Nhưng tôi nhìn mắt anh, và mắt anh đổi.
Không phải giận. Không phải sợ. Là một sự chuyển động rất nhỏ của người vừa nhận ra mình đang bị xem xét.
Anh nghe thấy chữ "phòng vận hành". Anh nghe thấy ba giả thuyết, và anh biết trong ba giả thuyết đó, ít nhất hai liên quan tới phòng anh.
Hai cô sales đi soi số của phòng anh.
Họp xong, tôi đi chậm ra hành lang. Ánh mắt tôi theo bóng anh Tuấn, lưng thẳng, bước đều, đi về phòng vận hành ở cuối tầng. Anh không nói chuyện với ai. Anh không nhìn lại.
Chiều hôm đó, tôi nghe một tin từ chị Hạnh.
Chị bước vào phòng tôi lúc bốn giờ chiều, đóng cửa, đứng trước bàn.
— Sếp. Anh Tuấn xin xuất dữ liệu cũ từ kế toán.
— Dữ liệu gì?
— Lịch sử giảm giá của Chi mười hai tháng. Công nợ quá hạn của Miên mười hai tháng. Danh sách đơn giao hàng gấp có chữ ký sales trong sáu tháng gần nhất.
Tôi im một lúc.
— Anh ấy xin chính thức?
— Qua email. Anh ấy ghi rõ lý do: "Phục vụ phân tích nội bộ."
— Chị cho chưa?
— Chưa. Tôi muốn hỏi sếp trước.
Tôi ngả người ra ghế. Tôi nghĩ ngợi một lúc lâu. Tôi biết anh Tuấn. Chín năm làm việc, anh chưa bao giờ gây khó dễ vô cớ. Anh là người của quy trình, của dữ liệu, của những điều có thể kiểm chứng. Nếu anh đang thu thập, đó không phải để hại ai.
Đó là để tự vệ.
Và vì anh sợ, anh đang dùng ngôn ngữ duy nhất mà anh tin: con số.
— Cứ để anh ấy xem — tôi nói.
Chị Hạnh nhướng mày.
— Cứ xem?
— Số liệu thật thì ai xem cũng được. Nếu mình sợ số liệu thật bị xem, thì không phải lỗi của người xem.
Chị Hạnh nhìn tôi một lúc, rồi gật.
— Sếp thay đổi rồi.
— Tôi bị thay đổi.
— Còn một điều nữa — chị nói. — Tôi muốn nhắc sếp.
— Gì?
— Sếp đã dạy hai đứa nó soi số. Nhưng sếp chưa dạy chúng nó soi mà không gây thù.
Tôi im lặng.
Chị nói đúng. Nói rất đúng.
Tối hôm đó, tôi ngồi một mình trong phòng, nghĩ về lời chị.
Trong thế giới dữ liệu, có một sự thật khó chịu: khi bạn chỉ ra điều gì đó bất thường trong phạm vi của người khác, dù khéo đến đâu, người đó vẫn cảm thấy bị nhìn. Không phải vì họ yếu đuối. Vì bản năng. Con người không thích bị đặt dưới kính hiển vi, nhất là khi người cầm kính là người trẻ hơn, ở bộ phận khác, và đang được ưu ái.
Và có một xung đột kinh điển trong mọi công ty có phòng kinh doanh: sales và vận hành.
Sales được thưởng theo doanh số và lời hứa. Họ hứa giao nhanh, hứa tùy chỉnh, hứa linh hoạt, vì lời hứa giúp chốt đơn. Vận hành bị chấm theo chi phí và độ ổn định. Họ phải thực hiện lời hứa đó, thường trong điều kiện không được báo trước. Hai bên đo bằng hai thước khác nhau, nên luôn có ma sát.
Cái giá của lời hứa "giao gấp" không nằm ở phòng kinh doanh. Nó nằm ở phòng vận hành: tăng ca, thuê xe gấp, phá lịch kho, đặt hàng nhà cung cấp dồn dập, và cuối cùng là phí lưu kho.
Tôi từng thấy hiện tượng đó ở bao nhiêu công ty khác. Tôi chưa từng nhận ra nó đang diễn ra ngay trong công ty mình.
Tôi mở sổ đỏ, ghi:
"Dạy soi số: xong. Dạy soi mà không gây thù: chưa. Việc cần làm: Chi, Miên cần học điều này. Tôi cũng cần học điều này."
Chiều thứ Tư, hai cô được mời tới phòng họp nhỏ gặp anh Tuấn. Tôi không có mặt. Tôi chỉ nghe kể lại, nhiều tuần sau, từ Miên.
Anh Tuấn ngồi đầu bàn, tập hồ sơ mở sẵn. Anh nhìn hai cô một lúc lâu. Rồi anh nói, giọng nhỏ, chậm:
— Lưu kho tăng vì giao hàng gấp. Giao gấp vì sales hứa với khách. Hứa vì muốn chốt deal. Chuỗi này tôi theo dõi từ năm ngoái.
Miên, ngồi đối diện, mỉm cười nhẹ.
— Anh Tuấn, em xin phép hỏi: anh có dữ liệu năm ngoái không ạ? Tụi em muốn xem cùng anh, không phải để quy trách nhiệm.
Anh Tuấn khựng lại. Anh nhìn cô, nhìn Chi, nhìn lại cô.
— ...Có — anh nói. — Nhưng tôi tưởng các cô sẽ dùng nó để đổ lỗi cho vận hành.
Chi khẽ bật cười, không châm biếm, mà như một người vừa nghe một câu chuyện cũ.
— Anh ơi, bọn em học được một điều: ai nhanh tay đổ lỗi là người sợ nhất.
Anh Tuấn nhìn hai cô rất lâu. Có lẽ anh đang chờ một cái bẫy. Có lẽ anh đang cân đo từng chữ. Rồi anh gập hồ sơ lại.
— ...Họp lại chiều mai.
Anh đứng dậy, đi ra cửa. Ở đó, anh dừng lại, không quay đầu.
— Các cô hỏi tôi hôm nay là lần đầu tiên có người hỏi tôi "vì sao" trước khi hỏi tôi "ai."
Rồi anh đi.
Chi nhìn Miên. Miên nhìn Chi. Không ai nói gì.
Theo lời Miên, hai cô ngồi đó thêm một lúc, rồi Chi thì thầm: "Tao thấy mình vừa đi qua một cây cầu mong manh." Miên đáp: "Đúng. Nhưng cầu chưa gãy."
Lúc đó tôi không có mặt, nhưng tôi vẫn là người nghe thấy nhịp đầu tiên của cuộc đối thoại.
Sáng thứ Năm, lúc tám giờ rưỡi, khi cả công ty còn đang mở máy, có tiếng gõ cửa phòng tôi. Hai tiếng, không ba. Một nhịp khác lạ. Tôi ngẩng đầu.
— Mời vào.
Cửa mở ra. Anh Tuấn bước vào, mặc áo sơ mi xanh nhạt, tay cầm một tập hồ sơ mỏng, dày chừng mười trang. Anh đóng cửa, đứng trước bàn tôi, không ngồi.
Anh không nhìn tôi ngay. Anh nhìn tập hồ sơ trong tay, như thể nó nặng hơn bề ngoài.
— Sếp — anh nói. — Tôi có vài con số muốn nói chuyện.
Tôi gật.
— Về phòng vận hành?
Anh ngẩng lên. Ánh mắt anh thẳng, bình tĩnh, không có chút thù địch, nhưng cũng không có chút nhún nhường.
— Về hai cô ấy.
