Chương 33: Bữa trưa không ai rủ
Tôi nghe câu chuyện về chiếc hộp cơm từ hai người, ở hai thời điểm khác nhau. Một lần từ anh Bình, ngay buổi chiều hôm đó. Một lần từ Miên, vài tháng sau, khi chúng tôi đã đủ thân để kể những thứ không còn đau.
Hai bản kể trùng khớp ở mọi chi tiết, trừ một: anh Bình khăng khăng nó là hộp cơm rau muống xào tỏi. Miên khăng khăng nó là hộp cơm thịt kho.
Tôi chọn hộp cơm rau muống, vì nó buồn hơn.
Mọi chuyện bắt đầu từ một chi tiết tưởng chừng không đáng nhắc: số lần được mời ăn trưa.
Miên là người nhận ra trước. Cô vốn không phải người hay đếm, nhưng sau những ngày học chị Hạnh, cô có một thói quen mới: ghi lại những gì lặp lại. Cô kẻ một bảng nhỏ ở trang cuối cuốn sổ, ghi ngày, ghi số lần được người khác rủ ăn trưa.
Tuần trước thông báo: năm lần. Thứ Hai chị kế toán gọi qua ăn bún. Thứ Ba nhóm sales rủ đi cơm tấm. Thứ Tư chị hành chính hỏi có muốn gọi chung trà sữa không. Thứ Năm anh vận hành rủ đi quán phở. Thứ Sáu cả nhóm chung một mâm cơm văn phòng.
Tuần sau thông báo: không.
Không một lần.
Không phải họ ghét. Không ai nói gì. Mọi người vẫn chào, vẫn cười, vẫn hỏi han. Chị kế toán vẫn nói "Miên ơi, hôm nay em mặc đẹp thế". Anh vận hành vẫn gật đầu khi gặp ở thang máy. Chỉ có điều, khi đến giờ ăn, mọi người đi cùng nhau, không ai nhớ ra hai cô.
Một sự cô lập rất lịch sự. Rất êm. Rất khó khiếu nại.
Trong bảng số của Miên, năm gạch đổi thành một số không, được khoanh tròn.
Chi thì nhận ra theo cách khác, bằng cảm giác.
Cô vốn là người hòa đồng nhất công ty. Cô có thể bắt chuyện với bất kỳ ai, từ lao công tới giám đốc. Cô nhớ tên con của từng đồng nghiệp, nhớ ai thích trà đá không đường, ai dị ứng hải sản. Nhưng tuần đó, cô thấy mình cười nhiều hơn bình thường, nói nhiều hơn bình thường, và nhận lại ít hơn bình thường.
Cô nói với Miên: "Mày có thấy mọi người nhìn mình kiểu gì không?"
Miên đáp: "Tao thấy."
"Họ nhìn mình như nhìn người sắp đi."
"Hoặc người sắp lên."
"Khác gì nhau?"
"Khác nhiều. Nhưng người ta đối xử giống nhau."
Chi im lặng một lúc, rồi cười. Một tiếng cười ngắn, khô, không giống tiếng cười của cô.
Thứ Năm, mười hai giờ trưa, cả công ty kéo nhau xuống căng-tin.
Hai cô không đi. Họ nói mình chưa đói. Rồi khi tầng đã vắng, họ mua hai hộp cơm mang vào phòng họp nhỏ, đóng cửa, ngồi đối diện nhau ở cuối bàn dài.
Một hộp cơm rau muống xào tỏi, một hộp cơm đậu phụ sốt cà. Tôi chọn tin Miên về chi tiết cơm đậu phụ, vì đó là món cô hay ăn khi không muốn nghĩ.
Họ ăn trong im lặng.
Lúc đó Chi, theo như tôi biết, không pha trò. Cô là người lúc nào cũng có sẵn một câu đùa trong túi, như người ta luôn có điện thoại. Nhưng hôm đó, cô cắm đũa vào cơm, gắp một miếng, nhai thật lâu, nuốt xuống như nuốt một hòn sỏi.
— Hồi xưa tao vô tư lắm — cô nói, đột ngột. — Ai cũng mời mình ăn trưa vì mình vui tính.
— Giờ họ thấy mình là mối đe dọa tiềm năng — Miên đáp, nhẹ.
— Hay là mình từ chối Chương trình đi? Để lại như cũ?
Miên đặt đũa xuống, nhìn bạn.
— Tao hỏi mày: nếu từ chối, mày có cảm thấy ổn không?
Chi mở miệng. Đóng lại. Nhìn xuống hộp cơm.
— ...Không — cô nói. — Tao muốn chiếc bánh đó.
— Vậy chịu đi.
— Hả?
— Cái gì có giá thì có chi phí — Miên nói. — Chắc đây là cái giá của việc đi trước.
Chi chống cằm. Cô lẩm bẩm:
— Giá cổ phiếu ảo mà trả bằng bạn bè thật.
Hai cô nhìn nhau, rồi bật cười. Một tiếng cười hơi gượng, hơi đau, nhưng là tiếng cười của hai người đang đứng cùng một phía.
Có một hiện tượng mà các nhà tâm lý tổ chức đã đặt tên từ rất lâu: tall poppy syndrome, hội chứng bông anh túc cao. Trong cánh đồng hoa, bông nào mọc cao hơn thì dễ bị cắt trước. Ở nhiều nền văn hóa, người nổi bật bị nhóm kéo xuống, không phải vì ác ý, mà vì một bản năng cân bằng vô thức. Có người gọi nó bằng tên giản dị hơn: tâm lý con cua, kéo chân nhau trong giỏ.
Biết được tên của nó không làm nỗi đau biến mất. Nhưng biết tên giúp người ta ngừng nghĩ rằng đó là chuyện cá nhân.
Điều khó nhất của việc chuyển từ đồng nghiệp sang lãnh đạo không phải kỹ năng quản lý, mà là việc thay đổi mối quan hệ mà không đánh mất lòng tin. Muốn làm được, người kế nhiệm phải thừa nhận sự thay đổi, không giả vờ như mọi thứ vẫn như cũ.
Tôi không dạy hai cô điều đó. Tôi chưa kịp. Họ tự nghĩ ra, trong phòng họp nhỏ, bên hai hộp cơm nguội.
Anh Bình là người bước vào.
Anh gõ cửa rất nhẹ, hai tiếng, rồi ló đầu qua khe cửa, trên tay xách một túi nilon có hai ly trà sữa.
— Em xin lỗi — anh nói. — Em tình cờ đi ngang.
Chi và Miên nhìn anh. Anh đặt hai ly xuống bàn, nhẹ như đặt hai quả trứng.
— Của hai chị — anh nói. — Em không ảnh hưởng gì đâu. Chị Chi chị Miên cứ yên tâm.
— Anh Bình, anh biết... — Chi bắt đầu.
— Em chỉ biết hôm nay hai chị ăn cơm trong phòng — anh nói, giọng bình thản. — Và em nghĩ trà sữa không phải chuyện chính trị.
Anh cúi đầu, lùi ra cửa, rồi khép lại. Trong căn phòng nhỏ, hai ly trà sữa đứng im như hai tấm huân Chương.
Chi nhìn ly trà, rồi nhìn Miên. Mắt cô đỏ lên.
— Tao khóc đấy.
— Tao biết.
— Vì trà sữa.
— Tao biết.
Chi gạt nước mắt bằng mu bàn tay, cười, lấy ống hút cắm vào ly.
Họ ngồi uống một lúc. Không ai nói gì. Bên ngoài vang tiếng cười của nhóm nhân viên đi ăn về.
Rồi Chi đặt ly xuống bàn.
— Miên.
— Hử?
— Hay mình nói chuyện với từng người?
Miên nhìn bạn.
— Nói gì?
— Không phải để thanh minh. Tao ghét thanh minh. Mình thanh minh là mình thừa nhận mình có lỗi. Tao nghĩ mình chỉ cần... hỏi họ.
— Hỏi gì?
— Hỏi họ cần gì — Chi nói, giọng chậm, từng chữ tròn đầy. — Họ lo gì. Họ nghĩ gì về Chương trình. Họ muốn mình làm khác điều gì.
Miên im lặng một lúc. Rồi cô mỉm cười, nụ cười rất nhẹ, rất ấm.
— Đó mới là câu trả lời của người kế nhiệm.
Chi chớp mắt.
— Mày nói nghe như sếp.
— Tao nghe nhiều quá nên bị lây.
— Tao cũng.
Hai cô nhìn nhau. Và theo lời Miên, chính khoảnh khắc đó, lần đầu tiên, họ không còn cảm thấy mình là hai kẻ bị cô lập. Họ cảm thấy mình là hai người có việc phải làm.
Buổi chiều, hai cô lập một danh sách. Họ viết tên từng đồng nghiệp trong phòng kinh doanh, rồi ghi bên cạnh một câu hỏi duy nhất. Họ không gọi đó là kế hoạch. Họ gọi là "cà phê một đối một."
Công thức đơn giản, theo lời Chi, sao chép từ một thứ nào đó chị Hạnh từng nói: ba câu hỏi.
Việc gì đang cản bạn? Mình có thể giúp gì? Bạn muốn mình làm khác điều gì?
Cô viết chúng lên mặt sau một tờ giấy ghi chú, dán vào trang đầu cuốn sổ.
Tôi biết điều đó vì Miên kể. Cô còn kể rằng tuần đầu, chỉ có hai người đồng ý uống cà phê. Tuần hai, tám người. Tuần ba, cả mười hai. Và đến tuần thứ tư, một nhân viên nam, người đầu tiên hỏi Chi "tháng sau chị thành ông chủ nhỏ rồi à?", ngồi đối diện cô trong quán, nói thẳng:
"Em ghen tị, chị ạ. Và em sợ. Em sợ Chương trình này làm em mất chỗ."
Chi nghe hết. Không cãi. Không thanh minh. Rồi hỏi:
"Em cần gì để không sợ?"
Anh ta suy nghĩ rất lâu. Và đáp một câu mà Chi nhớ mãi:
"Em cần biết mình cũng có đường lên."
Còn tôi, tối đó, ngồi một mình trong phòng làm việc, nghe anh Bình thuật lại chuyện hộp cơm với giọng đều đều như đọc điện tâm đồ.
Tôi nghe xong, nhìn ra cây cần câu, và thấy một cảm giác lạ: nhẹ nhõm và có lỗi cùng lúc.
Tôi đã mở Chương trình để giảm gió lùa. Nhưng chính tôi đã tạo ra gió. Hai cô đang trả giá cho một cánh cửa tôi mở, bằng những bữa trưa không ai rủ.
Tôi mở sổ đỏ, ghi:
"Cái giá của việc đi trước: bạn bè. Ai trả? Hai đứa. Ai nên trả cùng? Tôi."
Rồi dưới đó, tôi viết thêm một ghi chú ngắn cho chính mình:
"Mai mời hai đứa ăn trưa. Không bàn công việc."
Tôi gạch chữ "mời", viết lại "xin phép được ăn cùng". Rồi cười, một mình. Một ông chủ ba tỷ một tháng lần đầu học cách xin phép nhân viên cho đi ăn cơm chung.
Nhưng ai biết, có khi đó mới là bước đầu tiên của một người thật sự muốn làm bạn.
