Chương 41: Cái bẫy lớn nhất
Sau đêm ký hợp đồng và đánh bại đề nghị của ông Lạc, có một câu hỏi cứ vo ve trong đầu Miên như con muỗi trong phòng ngủ.
Câu hỏi của sếp hôm thứ Hai: "Em đã tính xem Tuấn bị thiệt gì chưa?" Cô nghĩ về nó mấy ngày liền, lúc đi làm, lúc tắm, lúc nằm nhìn trần nhà. Câu hỏi đó có một đáy sâu hơn những gì nó nói ra. Không phải chỉ "Tuấn bị thiệt gì", mà là "ai bị thiệt, từ những gì mình ký?"
Và đến đêm thứ Tư, một câu hỏi khác nảy ra từ câu hỏi đó, nhẹ như hơi thở, lạnh như nước đá.
Mình đã đọc kỹ hợp đồng của ông Lạc từng chữ. Vậy còn hợp đồng của chính mình?
Cô nhớ lại buổi sáng thứ Sáu cuối tháng thứ ba, khi cô ký thỏa thuận. Cô nhớ cây bút sếp đưa. Nhớ Chi ký nhanh, nét phóng khoáng. Nhớ chính mình lật phần thân hợp đồng, đọc từng điều, hỏi sếp ba câu. Nhớ phụ lục C, lịch vesting, có ngày tháng, cô đọc kỹ.
Còn phụ lục B?
Cô lật. Lướt. Không dừng. Bảng số dày đặc, chữ viết tắt, ký hiệu, những cột chồng lên nhau. Mắt cô tự động trượt đi như bàn chân trượt trên băng.
Cô chưa từng mở lại nó.
Khuya hôm đó, Miên rời giường, bật đèn bàn, lôi từ ngăn kéo thỏa thuận mười lăm trang đóng bìa xanh. Cô pha một tách trà gừng, đặt máy tính bấm bên cạnh, mở trang đầu của phụ lục B.
Bảng số hiện ra. Lần này cô không lướt.
Cô đọc từ dòng đầu tiên, theo bảy bước.
Bước một: đơn vị. Triệu đồng. Rõ.
Bước hai: tổng. Cô bấm máy. Khớp.
Bước ba: so với phần thân hợp đồng. Cô lật qua lật lại. Điều 6.1 nói ba mươi phần trăm lợi nhuận tăng thêm. Phụ lục B có công thức. Cô đọc từng chữ trong công thức.
Cô dừng.
Điều 6.4 nằm ngay dưới công thức, in nhỏ hơn, thụt vào, như người ta đặt một chiếc đinh dưới tấm thảm.
"Điều 6.4. Mức nền quy định tại Phụ lục B có thể được điều chỉnh khi có biến động bất thường về hoạt động kinh doanh của Công ty. Việc xác định tính bất thường và mức điều chỉnh do Bên A quyết định."
Cô đọc lại.
Cô cầm bút. Gạch dưới "biến động bất thường". Gạch dưới "Bên A quyết định". Rồi cô tiếp tục xuống dưới.
"Lợi nhuận tăng thêm không bao gồm các khoản thu nhập từ biến động bất thường, bao gồm nhưng không giới hạn: hợp đồng đột xuất, khách hàng mới có quy mô vượt mức thông thường, thay đổi giá, thu nhập khác."
Miên ngồi bất động.
Cô tính thử. Hợp đồng Đại Phát mười bốn tỷ, hợp đồng nào đó vượt quy mô thông thường, nếu Bên A coi nó là "bất thường", thì phần lợi nhuận từ đó không được tính vào phần chia. Một hợp đồng lớn do chính hai cô chốt, có thể bị loại khỏi công thức bằng một câu nói.
Cô lật tiếp. Điều 7.2, nằm trong phần chính, mà cô nhớ là đã đọc.
"Điều 7.2. Tại mốc mười năm, việc chuyển đổi cổ phần ảo thành cổ phần thật chỉ thực hiện nếu Bên B đạt chuẩn đánh giá hiệu quả. Chuẩn đánh giá và kết quả đánh giá do Bên A xác định."
Cô đọc, đọc lại, và lần đầu tiên nhận ra cô đã đọc điều này khi ký, nhưng đọc với tâm thế của người đang tin. Đọc với tâm thế đó, "Bên A xác định" nghe như một thủ tục.
Giờ đọc với tâm thế khác, nó nghe như một cánh cửa.
Cô gọi cho Chi lúc hai giờ sáng.
— Mày... — Chi bắt máy, giọng mệt. — Lại hợp đồng à?
— Lần này là của mình.
Một khoảng im. Rồi Chi nói, chậm hơn:
— Mày đọc ra gì?
— Tao đọc cho mày.
Miên đọc điều 6.4. Rồi điều 7.2. Rồi đoạn về thu nhập bất thường.
Chi nghe hết. Cô ngồi dậy, mở laptop, kéo file xuống, tự đọc lại. Cô mất mười phút mới đọc xong.
— Điều 6.4 — cô nói, cuối cùng. — "Mức nền có thể được điều chỉnh khi có biến động bất thường do Bên A xác định."
— Ừ.
— "Bên A xác định." Tức là sếp.
— Ừ.
— Và mốc mười năm có điều kiện "đạt chuẩn đánh giá", cũng do sếp.
— Ừ.
Chi im. Rồi cô thở ra, một hơi dài, đứt quãng, nghe như tiếng ống bơm xì hơi.
— Hóa ra bánh vẽ là thật.
— Chi...
— Vẽ thật luôn.
Miên không nói gì.
— Mình vừa được dạy cách đọc hợp đồng — Chi nói, giọng rít qua kẽ răng — rồi dùng nó để phát hiện hợp đồng của chính người dạy.
Miên mỉm cười trong bóng tối, dù chẳng ai thấy.
— Mày thấy không — cô nói. — Bài giảng tốt nhất là bài giảng quay lại cắn người giảng.
Sáng hôm sau, họ gặp nhau ở quán trà sữa gần công ty, trước giờ làm.
Chi mặc áo thun, tóc buộc vội, không trang điểm, mắt thâm. Cô đặt thỏa thuận lên bàn, lật đến phụ lục B, và gõ ngón tay xuống trang giấy.
— Tao tức.
— Tao biết.
— Tao tức lắm.
— Tao biết.
— Tụi mình đã từ chối offer gấp rưỡi của Hưng Thịnh. Đã bỏ bạn bè. Đã chịu bị cô lập. Đã cày mỗi ngày bốn tiếng ngủ. Đã khóc trong thang máy, trong nhà vệ sinh, trong căn bếp. Đã... — Chi nghẹn.
— Mày muốn xông vào phòng ổng bây giờ.
— Tao muốn xông vào phòng ổng bây giờ.
— Đợi.
— Đợi cái gì?
— Hỏi vì sao trước khi hỏi ai.
Chi nhắm mắt. Thở. Rồi mở mắt ra, nhìn cô bạn.
— Mày bình tĩnh quá.
— Tao không bình tĩnh. Tao chỉ... tính trước.
Miên lấy một tờ giấy trắng, một cây bút, và cái máy tính bấm cũ.
— Tính thử xem. Kể cả trường hợp xấu nhất, ổng loại mọi hợp đồng đột xuất, điều chỉnh mức nền lên cao nhất. Tụi mình còn được bao nhiêu?
Họ ngồi tính suốt hai tiếng. Chi đọc số, Miên bấm. Họ lập ba kịch bản: tốt, trung bình, xấu. Với kịch bản xấu nhất, phần chia mỗi năm còn khoảng hai phần ba so với tính toán ban đầu. Mốc mười năm không chắc.
Hai phần ba của một số rất lớn vẫn là một số lớn.
— Vẫn hơn Hưng Thịnh — Chi lẩm bẩm.
— Vẫn hơn.
— Vậy... mình tức vì cái gì?
Miên đặt bút xuống. Cô nhìn ra cửa sổ, nơi ánh nắng đầu ngày đổ xuống con phố.
— Không phải vì tiền — cô nói.
— Ừ.
— Mà vì ổng đã không nói.
Ở cuối buổi, Miên lấy một tờ giấy mới, kẻ một đường dọc giữa.
Bên trái viết: "Sếp lừa."
Bên phải viết: "Sếp bảo vệ mình."
Chi nhìn, nhướng mày.
— Mày nghĩ ổng có phần bảo vệ mình?
— Tao chỉ muốn nghĩ cho đủ.
Họ bắt đầu viết.
Cột trái ngắn hơn dự kiến. Ổng không nói rõ ba điều khoản. Ổng để mình ký mà không dặn. Ổng đặt quyền xác định ở một phía. Ổng có cơ hội sửa mà không sửa.
Cột phải bắt đầu chậm, rồi dài ra.
Điều 6.4, nếu ngẫm kỹ, ngăn người nhận thổi phồng lợi nhuận ngắn hạn bằng cách bán tài sản, cắt chi phí đột ngột, hoặc ký một hợp đồng lớn không bền chỉ để đẩy phần chia lên. Điều 7.2 ngăn một nhà đầu tư mới, như ông Lạc, dùng tiền mua chuộc để biến hai người thành công cụ của mình. Điều khoản bad leaver ngăn người của công ty bị đối thủ lôi kéo. Cliff ngăn kiểu ký rồi nghỉ ngay.
Họ nhìn nhau.
Chi chớp mắt.
— Tao không thích điều này.
— Tao biết.
— Cột thứ hai dài hơn.
— Tao cũng thấy.
Chi lấy bút, tô đậm cả hai cột bằng bút đỏ, rồi gạch một đường xuống dưới, viết một dòng ngắn. Nét chữ cô chậm và mạnh.
"Không nói. Đó mới là tội."
Miên nhìn dòng chữ, gật.
Có một nguyên tắc căn bản trong thiết kế hợp đồng khuyến khích mà bất kỳ luật sư giỏi nào cũng biết: bên soạn luôn có lợi thế thông tin. Không phải vì họ gian xảo. Mà vì họ là người hiểu rõ nhất họ đã viết gì, vì sao viết, và chỗ nào có thể xảy ra tranh chấp.
Dấu hiệu nên hỏi: mỗi khi hợp đồng dùng những từ như "bất thường", "hợp lý", "đạt chuẩn", hãy hỏi ngay: ai là người xác định? Nếu câu trả lời là một bên duy nhất, đó không còn là tiêu chuẩn, mà là ý muốn.
Với Chương trình chia lợi nhuận tăng thêm, mức nền là nơi phổ biến nhất gây tranh chấp. Nó nên được cố định bằng công thức và dữ liệu kiểm toán được, không để một bên tự điều chỉnh. Cơ chế đánh giá nên dựa trên tiêu chí định lượng, kèm bên thứ ba xác nhận, như hội đồng hoặc kiểm toán, hay cơ chế cả hai bên cùng ký.
Hai cô gái đã học điều đó đúng một tháng trước, từ một bản hợp đồng của người khác. Và hôm nay họ dùng nó để đọc hợp đồng của mình, với một sự tỉnh táo mà người dạy họ có lẽ không ngờ tới.
Cuối ngày, Miên về nhà, lấy ra một cuốn sổ nhỏ, và viết vào đó một đoạn mà tôi chỉ được đọc rất lâu sau:
"Hôm nay mình hiểu rằng đọc kỹ không chỉ để bảo vệ mình khỏi người lạ. Mà còn để hiểu người mình tin. Và điều khó nhất không phải là phát hiện họ giấu. Mà là quyết định mình sẽ làm gì với điều mình phát hiện."
Cô gạch dưới câu cuối.
Ở một nơi khác của thành phố, Chi đứng trước gương trong phòng tắm, nhìn khuôn mặt thiếu ngủ của mình, và lẩm bẩm:
— Sếp, sếp muốn chơi thì chơi. Nhưng chơi đàng hoàng.
Rồi cô cười, một tiếng cười ngắn, đau.
Sáng hôm sau, hai cô sẽ gõ cửa phòng tôi.
Tôi không biết điều đó. Tôi đang ngồi trong phòng, uống trà, đọc một email của chị Hạnh về thuế quý, không hề biết rằng cuộc chơi sắp đổi luật.
