Chương 43: Những điều kiện ngược lại
Họ mất ba đêm.
Ba đêm liền, từ thứ Sáu đến Chủ nhật, hai cô ngồi ở căn hộ của Miên, bàn ăn trải đầy giấy, laptop mở hai bên, tách trà gừng nguội ngắt. Chi mang bánh bao, Miên mang đồ ăn đêm. Họ gọi chị Hạnh lúc mười một giờ tối, và chị Hạnh, người không bao giờ ngủ trước mười hai giờ, đến mười lăm phút sau với một túi trái cây và vẻ mặt của người sắp làm một việc mình đã chờ lâu.
Họ cũng gọi một luật sư. Không phải luật sư Thảo, vì cô đã làm việc cho tôi. Chị Hạnh giới thiệu luật sư Vân, bạn cũ, bốn mươi tám tuổi, nói ít, mặc áo khoác dài ngay cả trong nhà, chuyên về hợp đồng lao động và thỏa thuận cổ phần.
Luật sư Vân đọc thỏa thuận mất bốn mươi phút, không ngẩng đầu, rồi nói một câu:
— Hai em viết lại đi. Tôi sẽ sửa câu chữ.
Hai cô viết.
Họ không đòi thêm. Đó là điều tôi nhận ra khi đọc bản đề xuất lần đầu. Họ đòi rõ ràng hơn.
Bản sửa đổi dài chín trang, trình bày gọn gàng, mỗi điều khoản gồm ba cột: nội dung hiện tại, đề xuất sửa, lý do. Giọng văn bình tĩnh, không giận, không đòi. Như những người ngồi cùng bên của một chiếc bàn.
Thay đổi thứ nhất: mức nền cố định bằng công thức trung bình lợi nhuận trước thuế mười hai tháng gần nhất, có kiểm toán độc lập xác nhận hằng năm. Không điều chỉnh đơn phương.
Thay đổi thứ hai: "biến động bất thường" được định nghĩa bằng một ngưỡng cụ thể, cụ thể là biến động trên hai mươi lăm phần trăm so với mức nền, và chỉ được xét khi có sự đồng ý của cả hai bên.
Thay đổi thứ ba: việc đánh giá tại mốc mười năm do một hội đồng ba người thực hiện, gồm sếp, chị Hạnh và một cố vấn độc lập do hai bên cùng chọn. Chuẩn đánh giá phải ghi rõ trong phụ lục, định lượng được.
Thay đổi thứ tư: lộ trình chuyển cổ phần thật có thể rút ngắn từ mười năm xuống sáu năm, nếu đạt đồng thời ba chỉ tiêu: lợi nhuận, DSO, tỷ lệ giữ khách.
Tôi đọc đến chỉ tiêu thứ ba, dừng lại, rồi đọc lại. Họ đã chọn chính những chỉ số mà tôi đã dạy họ nhìn bằng nỗi sợ. Lợi nhuận, là thứ Chi từng thiếu nhạy bén. DSO, là điểm mù của Miên. Giữ khách, là thế mạnh của cả hai. Họ không chọn chỉ số dễ. Họ chọn chỉ số khó, và tự đặt mình vào đó.
Rồi tôi đến điều khoản cuối cùng, trang tám, nằm ở phần "Cam kết của Bên A", in nghiêng, như thể người viết nó không chắc có nên đưa vào hay không.
"Bên A cam kết trong thời gian đi nghỉ, câu cá hoặc vắng mặt vì bất kỳ lý do nào, giữ điện thoại ở trạng thái bật và phản hồi trong vòng hai mươi bốn giờ đối với các quyết định thuộc nhóm khó đảo ngược."
Tôi đọc nó ba lần. Rồi tôi cười thành tiếng.
Tiếng cười của tôi to đến mức chị Hạnh, đang ngồi đối diện, bị giật mình. Chị nhìn tôi, rồi nhìn tờ giấy, rồi bật cười theo.
Chị Hạnh đã đến văn phòng tôi ngay sáng thứ Hai để trình bày bản đề xuất. Chị đóng vai trọng tài ngầm. Chị đã chỉnh vài chỗ cho tôi dễ chấp nhận, nhưng giữ nguyên tinh thần của hai cô. Chị đặt bản thảo lên bàn, nói đúng một câu: "Tôi không đứng bên nào. Tôi đứng bên sự thật."
Tôi cầm bút, gạch dưới điều khoản trang tám.
— Điều khoản "điện thoại phải bật" — tôi nói. — Ai nghĩ ra?
— Chi — chị Hạnh đáp.
Chi và Miên được mời vào phòng lúc ba giờ chiều. Tôi đóng cửa, không khóa. Hai cô ngồi xuống ghế khách, thẳng lưng, mặt không biểu cảm.
— Điều khoản "điện thoại phải bật" — tôi nói, đặt tờ giấy xuống bàn. — Ai nghĩ ra?
— Em — Chi đáp, thẳng thắn. — Vì lần trước sếp tắt máy, em suýt khóc.
Một khoảng im lặng. Tôi nhìn cô. Cô nhìn tôi.
— Xin lỗi — tôi nói, nhỏ.
Chi chớp mắt.
— Hả? Sếp vừa xin lỗi?
— Đừng đưa nó vào hợp đồng.
Miên nhẹ nhàng, ôn hòa, mắt sáng một cách đáng ngờ:
— Dạ không, nhưng tụi em đã ghi âm.
Tôi quay sang nhìn cô.
— Ghi âm — tôi lặp lại, thở dài. — Hai đứa học cái đó từ đâu vậy?
— Từ buổi bánh bao trứng cút — Chi đáp, không chớp mắt. — Sếp nhớ không?
Tôi cố nhịn cười. Chị Hạnh ngồi ở góc phòng, lấy tay che miệng, vai run từng đợt.
— Tôi nhớ — tôi nói. — Nhớ rất rõ.
Có một nguyên tắc thiết kế chỉ tiêu mà nhiều doanh nghiệp học bằng cách trả giá. Chỉ tiêu càng đơn lẻ, càng dễ bị lách. Nếu bạn thưởng người bán theo doanh thu, họ giảm giá. Nếu bạn thưởng theo lợi nhuận, họ bỏ bê khách nhỏ. Nếu bạn thưởng theo tiền thực thu, họ chọn khách trả nhanh và bỏ khách tốt.
Thiết kế tốt dùng bộ chỉ tiêu đa chiều: lợi nhuận, dòng tiền, giữ khách, thậm chí sức khỏe đội ngũ. Mỗi chỉ tiêu khó chơi hơn khi đứng cạnh những cái khác. Hai cô đã chọn ba chỉ số kiềm chế lẫn nhau: lợi nhuận có thể bị đẩy lên bằng giảm chất lượng dịch vụ, nhưng giữ khách sẽ tụt. DSO có thể ép xuống bằng cách ép khách, nhưng giữ khách cũng tụt.
Mô hình rút ngắn lộ trình khi đạt mục tiêu được gọi là vesting theo hiệu suất. Nó khuyến khích đúng hành vi, và cho người nhận cảm giác kiểm soát số phận của mình, thay vì ngồi chờ thời gian trôi.
Hội đồng đánh giá độc lập giảm xung đột lợi ích. Nó tăng độ tin cậy cho cả chủ và người nhận, vì không ai vừa là cầu thủ vừa là trọng tài.
Về mặt thực tế, mọi thay đổi cổ phần, quyền lợi dài hạn, thuế thu nhập cá nhân, đăng ký thay đổi vốn nếu có, đều cần luật sư và kế toán thuế rà soát. Đừng tự soạn theo mẫu mạng, dù mẫu có đẹp đến mấy.
Tôi đọc bản đề xuất hai lần. Sáng hôm sau, tôi đưa nó cho luật sư Thảo, người đọc xong, gật đầu, và nói một câu duy nhất: "Anh nên ký. Những điều này lẽ ra tôi đã khuyên anh từ đầu."
Chiều thứ Ba, tôi ký.
Tôi ký bằng cây bút đỏ mà tôi dùng để viết sổ. Tôi ký từng trang, từng phụ lục, ngón tay không run. Chi và Miên đứng đối diện, nhìn tôi ký. Họ không nói gì. Họ cũng ký, bằng nét chữ đậm, chắc.
Khi tôi đẩy bản hợp đồng cuối cùng sang bên họ, Chi nhìn xuống chữ ký của tôi, ngập ngừng.
— Sếp ký nhanh quá.
— Sếp đã đọc ba lần.
— Sếp đọc ba lần mà ký không đổi một chữ?
— Đổi một chữ.
— Chữ nào?
— "Hai mươi bốn giờ". Sếp muốn đổi thành "bốn mươi tám giờ". Nhưng chị Hạnh nói không.
Chi liếc chị Hạnh. Chị Hạnh nhún vai.
— Sếp đang ở hồ — chị nói. — Hai mươi bốn giờ là đủ.
Đêm đó, tôi mở sổ đỏ, ghi một dòng. Tôi viết chậm, như người viết lời thề.
"Ký rồi. Nhưng để xem họ có dám tự nộp cho hội đồng chấm hay không."
Tôi dừng bút, nhìn dòng chữ. Nó nghe như một tiếng nói ngầm, một nỗi nghi còn sót. Tôi không chắc mình có muốn giữ nó hay không. Có lẽ đó là phần cuối cùng của con người cũ trong tôi, cái phần chưa chịu nằm xuống.
Nhưng tôi cũng thấy một điều khác. Hai điều khoản "Nhớ xóa" tôi ghi ở lề trang đầu, bằng nét chữ nhỏ xíu, đã được xóa thật. Không phải bằng bút tôi. Bằng bút của họ.
Họ đã viết lại hai điều khoản đó tốt hơn tôi có thể. Tôi chỉ ký tên.
Ngoài hành lang, vẳng tiếng hai cô nói chuyện, nhỏ, nhẹ, trong lúc thu dọn đồ. Giọng Miên:
— Sếp ký quá nhanh.
Giọng Chi:
— Hoặc sếp đã đoán được từng điều mình sẽ đòi.
Một khoảng im lặng.
— Cũng có khả năng — Miên nói.
Tôi ngồi trong phòng, tay đặt trên cuốn sổ, nghe hết, và không giả vờ không nghe. Lần này, tôi cười thành tiếng.
Vì Chi nói đúng. Và Miên cũng nói đúng.
Tôi đã đoán được gần hết. Nhưng tôi không đoán được điều khoản cuối cùng, trang tám, in nghiêng, dòng nhỏ.
Tôi chưa bao giờ nghĩ có người muốn tôi trả lời điện thoại.
